تکمچی

بازدید : 3464
29 شهريور 1390
100 / 9.9
 

به هنگامی كه برف ها در سینه ساوالان آب شده و بصورت رودها در سرزمین پهناور آذربایجان جاری می شود صدای تكم و تكم چی ها نیز در شهر و روستا می پیچید كه با زبان شیرین و آهنگین خود به مردم نوید آمدن بهار را می دهند و خلق را برای پاك كردن كینه از دلها و گرد و غبار از خانه هایشان دعوت می كنند ، تكم یك عروسك چوبی سنتی است . واژه تكم Takam از دو بخش "تكه " و " م " تشكیل شده است . تكه در زبان تركی به معنی بز نر قوی هیكل كه همیشه در راس گله حركت می كند و گله را به چراگاه و محلهای معین هدایت می كند "م" ضمیر ملكی دوم شخص مفرد است و تكم در واقع به معنی " بز نرمن " است . به كسی كه تكم را می رقصاند " تكم چی " می گویند كه اشعار مخصوص تكم را با آهنگی خاص می خواند . البته شایان ذكر است كه اشعار تكم در چند آهنگ كه خاص تكم بوده خوانده می شود . تكم عروسكی است چوبین كه روی آنرا با مخمل یا پارچه هائی به رنگ قرمز می پوشانند و روی این پارچه را با پولك ، زنگوله ، سكه و نیز پارچه های الوان و حتی ائینه تزیین می كنند. هر یك از تزئینات تكم علت و فلسفه ای داشته است : مثلا زنگوله و سكه برای ایجاد سروصدای بیشتر بوده تا مردم را از داخل خانه ها به كوچه ها و دم در خانه ها بكشاند . از سوی دیگر یك ضرباهنگ برای حركت تكم بوجود می آورد . اینكه به دو طرف عروسك ( طرفین شكم عروسك ) آئینه نصب می كردند . به این دلیل بود كه تكم خبر فرا رسیدن سال نو را به مردم می داد و با خود آئینه ای به رسم روشنائی و صفا داشت. اینكه در ساخت تكم همیشه از رنگ قرمز برای پوشاندن بدنه اصلی استفاده می کردند شاید به این دلیل بوده که درآذربایجان قدیم لباس و توری سر و روی عروس به رنگ قرمز بوده و خواسته اند تكم نیز مثل هر عروسی مظهر شادی و خوشی باشد . *نحوه تكم گردانی : تكم گردانی جزو حرفه های گوسانی و بصورت هنری بوده كه نسل به نسل و از پدر به پسر می رسیده و اشعار تكم نیز سینه به سینه منتقل می شده است . تكم عروسكی بود به شكل بز كه بر سر چوب گردی سوار می شد . این بز روی یك صفحه چهارگوش یا گرد كه سوراخی در وسط داشت قرار می گرفت كه چوب پایه ان از سوراخ وسط صفحه می گذشت. تكمچی چوب را بدست می گرفت و تكم را روی صفحه چوبی به حركت در می آورد و متناسب با حركات آن اشعاری را به آواز می خواند . سر و صدای زنگوله و خوردن تكم بر صفحه چوبی نوعی ریتم و آهنگ برای آواز تكمچی بوجود می آورد. در اشعار تكمچی نام امام علی (ع) و حضرت محمد (ص) به كرات آمده است و این بدان علت است كه مردم این ناحیه معتقدند كه عید سعید غدیر خم با عید نوروز باستانی مصادف بوده است و ملت مومن با ارادتی خاص كه به خاندان جلیل رسول خدا داشته اند ، عید ملی خود نوروز را رنگ و لعابی از مذهب شیعه زده اند تا بتوانند با شكوه هرچه بیشتر برگزار كنند . در این اشعار از دوازده امام هم یاد می شود و پس از مدح امامان باز هم اشاراتی به بزرگواری حضرت علی (ع)، به اماكن متبركه و زیارت قبر حضرت حسین (ع) و یادی از مختار ثقفی می كنند و روشن كردن آتش در چهارشنبه سوری را به قیام مختار ثقفی برای خونخواهی سید الشهدا نسبت می دهند. اشعار تكم بسیار متنوع و فراوان است . در آذربایجان تكم به عنوان پیشاهنگ عید نوروز شناخته می شود و وقتی صدای تكمچی ها در كوچه و خیابان شنیده می شود مردم ، بخصوص بچه ها ، از اینكه عید دارد می آید خوشحال می شوند در سالهائی كه بین آخرین چهارشنبه سال (چهارشنبه سوری ) و عید نوروز فاصله زیاد باشد ، این فاصله بحبوحه فعالیت تكمچی هاست.در پژوهش برای تكم دریافتیم كه در ناحیه شمالی ایران و كناره های دریای خزر نیز عروسكی بنام تكم وجود دارد كه گویا موجود افسانه ای بوده با سه پا و دو شاخ بر سر بشكل یك دیو كه با تكم مورد بحث ما تفاوت دارد . رگه هایی از این نمایش عروسكی در نواحی مركزی كشورمان مانند اراك – ملایر و ... دیده شده است كه باید اذعان كرد خاستگاه تكم آذربایجان بوده و از این منطقه به سایر نقاط رفته است .

فرهنگ ها، آداب و رسوم
فرستنده : سمیه عرب (نگاه)



رسانه های مرتبط