تصنیف لاره

در حال بارگذاری ...ویدیو

09 آبان 1394

●الف ) آواها منطقهی كتول شرقیترین مناطق تبریزبان و از اصلیترین بلوك استرآباد قدیم محسوب میشود. نزدیكی و همجواری با تركمن صحرا و خراسان به غنای فرهنگی و هنری آن افزوده است . واژهی كتول را بعضی از اهالی قلم ، واژهای سنسكریت به معنای " نگهبان قلعه " و هم ریشه با كلمهی " كوتوال " گرفتهاند . و عدهای هم این واژه را تبری و به معنای " شیب " آوردهاند . اساس ساختار موسیقی مقامی كتولی بر پایهی سه مقام آوازی به نامهای " هرایی " ، " راستِ مقام " و "كلّهكش" استوار است. خنیاگران كتولی از دیرباز این سه مقام را بر اساس سلیقه و ذوق فردی و با اتكا به سنت بداهه با توجه به چگونگی بلندی و یا كوتاهی جملات آن به هنگام اجرا می نواخته اند. این مقام های سه گانه سرچشمه ی مقامات دیگری شدند كه به نام پدید آورندگانشان موسوم بودند . مثلاً " مقام علیمحمد صنم" ، " مقام یحیی گالش " و یا " مقام حسنخانی " كه وجه تمایز آنها در اجرای پرشتابتر و سریعتر آنان است. به این صورت كه راست ِ مقامها پرشتابتر ، سریعتر و كوتاهترند و هراییها و كلّهكشها كشیدهتر و سنگینتر و طول جملات آنان از راستِ مقامها و بلندتر میباشد. بنابراین هرایی مقدمه و پیش درآمد آهنگهای كتولی و پس از آن راست مقامها و سپس كلّهكشها اوج موسیقی كتولی میباشند. بخش دیگری از موسیقی آوازی كتولی منظومههاست ، كه منظومههای "عباس مسكین " و " عباس گالش " از معروفترین آنهاست . آخرین بخش از موسیقی آوازی كتولی ، " ریز مقامها " میباشند كه خود از مقامهای اصلی گرفته شدهاند . كه بسیاری از آنها به فراموشی سپرده شدهاند . این بخش از موسیقی كتولی را میتوان به دو دسته تقسیم كرد : دستهی اول ریزِ مقامهایی كه در ادامهی راستِ مقامها و كلّهكشها خوانده میشود و به طور كلی حالت خلاصه شدهای از مقامهای منطقه هستند كه با شتاب و ریتم تندتری به اجرا در میآیند و حالت ادای كلمات در آنها زیر حلقی میباشد. دستهی دوم شامل ترانههایی است كه اختصاصاً به وسیلهی زنان اجرا میشود . و جشنها به ویژه عروسیها در بر میگیرد. مانند " لاله لاله " ، " های چینیام "و " حنا حنا " و نیز آهنگهایی مثل " سرگریه " كه به عزاداریها مربوط میشود. ●ب ) نواها موسیقی سازی كتولی را میتوان به سه دسته تقسیم كرد : نخست مجموعه قطعاتی كه در جشنهای شاد ـ به ویژه عروسیها ـ اجرا میشود . مثلاً در عروسیها بین جوانان ، مسابقههای كشتیگیری و اسبدوانی و عروس آوردن را با این ساز همراه میكردند. دستهی دوم در پاسخ به مقامهای آوازی نواخته میشد ، كه كلیه " هرایی" ها ، راست مقامها و كلهكشها را در بر میگیرد. و با سازهایی مثل " دوتار "، " نی " و " كمانچه " اجرا شده است. گروه سوم قطعات فاقد كلام میباشد و اصلاً روایت پنهانی را در بر دارد. حال و هوایی مثل حماسه ، عشق و عرفان را بر میانگیزد. آهنگهایی مانند " ورساقی " " زارنجی " ، " شترناز" ، " غریب " و " یارخدیجه " نمونههای برجستهاند . مهاجرپذیری منطقهی كتول ، راه را برای سازهای گوناگون باز كرده است . ولی نی و دوتار و بعد از آنها كمانچه سازهای اصلی محسوب میشوند. نی كتولی از نظر ساختمان تلفیقی از " لله وای مازندرانی " و " یدّ بَقُم تركمنی " است . بلندی این ساز نشانگر زندگی كتولیها در كوهستان و زندگی بر پایهی دامپروری و كشاورزی میباشد كه نی ، كشمكش چوپانان با طبیعت را بازگو میكند. نی كتولی مانند نی چوپانان مازندرانی ، دارای چهار سوراخ در بالا و یك سوراخ در زیر است و نوع لبیِ آن از بیرون تراشیده میشود . و هنگام نواختن بین لب و دندان قرار میگیرد. دوتار كتولی در دو نوع كاسه كوچك و بزرگ مثل دوتارهای شمال خراسان است . این ساز با یازده پرده به شیوهی نواختنِ تركمنی نزدیكتر است. كمانچهی كتولی نیز به كاسهی كوچك و بزرگ تقسیم میشود . كمانچههای كاسه كوچك شبیه كمانچهی" نسایی تركمنی " است . این ساز با سه سیم نواختنش به اجرای مازندرانی و تركمنی ـ با حفظ هویت كتولی ـ نزدیك میباشد. ساز دیگر كتولی " شمشاد " میباشد كه شباهت زیادی با " سیكاتك مازندرانی " دارد . سازی زبانهدار ، دارای شش سوراخ در بالا و یك سوراخ در زیر است . جنس این ساز كه سوغات كولیان است از چوب درخت شمشاد و یا نی خیزران میباشد. سُرنای كتولی نیز سُرنای شمال خراسان الهام گرفته است ، اما كتولیها مثل مازندرانیها فقط از صدای بم آن استفاده میكنند . این سرنا یك سوراخ در بالا و یك سوراخ در پایین دارد. از سازهای كوبهای كتول از دُهُل كه برگرفته از دهلهای جداره كوتاه خراسانی است ، نمیتوان غافل شد. و نیز از " دست دایره " كه ویژهی زنان است ، هم میشود ، یادی كرد. ●ج ) واژگان 1- سروانگ : اسم مركبی از " سر " و " وانگ " كه به فارسی امروز " سربانگ " میشود. كه در لغت یعنی "آواز بلند ". در موسیقی كتولی این اصطلاح به حالتی اطلاق میگردد كه نوازندهی نی در صدای اوج با ریتمی خاص ، به خواننده در آهنگهای راستِ مقام ، هشدار و آماده باش برای اجرای آواز میدهد و نیز باعث تحریك و هیجان آواز خوان به ادامه كار میشود . معادل این واژه را به شكل " كلّهَ ونگ " شنیدهایم. 2- غریب : در لغت به معنی بیگانه و غریبه است . در موسیقی كتولی ، آهنگی است ، بی كلام كه با ریتمی متفاوت با دوتار ، در موسیقیهای مناطق دیگر مثل ترك و تركمن هم نواخته میشود . معروف است این آهنگ ، روایت پنهانی از عاشقی غریب بوده است ، كه به دیار غربت پناه میبرد ولی دوباره به سرزمین دلبر بر میگردد و او را میرباید و با اسب فرار میكند و این آهنگ یادآور چهار نعل نواختنش میباشد. 3- ورساقی ورساقی را كنار و پهلوی ساقی معنا كردهاند . این آهنگ بی كلام را شاید بتوان مهمترین آهنگ كتولی دانست كه خود دوازده شاخه دارد و با ریتمهای تكراری و گوناگون نواخته میشود . اگر چه وزیر فرهنگ و هنر سابق و بعضی از كُردها این آهنگ را حماسی و رزمی فرض كردهاند و حتی آن را با آهنگ " جلو شاهی "خود مقایسه نمودهاند . ولی برداشتی كه از این آهنگ بر میخیزد ، به حال و هوای عرفانی با مفاهیمی چون فراق و كوچ با بُغضی پنهان و در گلو مانده همراه است . نوازندگان كتولی بر این باورند این آهنگ غیر از چیرگی در تكنیك ، تزكیهی نفس و تجربهی روحی میطلبد. 4- چكّه سِماع : " چكّه " به معنی " كف زدن "و یا صدای حاصل از كف زدن میباشد و " سماع " در اینجا به معنای رقص و پایكوبی میباشد. این مراسمی در جشنهای شاد و به ویژه عروسیها مثل آوردن داماد از گرمابه بوده است ولی اصل آن مربوط به زنان است. چكّه سماع ریشه در آیینهای باستانی ایرانیها دارد . 5- نی بیت : این اسم مركب از " نی " و " بیت " تشكیل شده است. نی كه همان ساز معروف چوپانان است . ولی " بیت " در ادبیات فارسی به شعری گفته میشود كه با آواز و ساز اجرا میشده است . به قول مولانا در مصراع " رستم از این بیت و غزل " یعنی از این شعر عاشقانه كه با موسیقی اجرا میشود ، رهایی یافتم. واژهی "بیت " در كتولی به شكل " بید " (BID ) تلفظ میشود و این اجرا نی و دو بیتیهای عاشقانه ، " نی بید " گفته میشود. این اجرا كه اغلب دو نفره است ، با فرم خاصی از نشستن اتفاق میافتد و از كشمكش انسان با زندگی و طبیعت و رازهای درونیاش روایت مینماید . این مراسم اصیل یكی از نمادهای هویتی كتولیها میباشد. 6- كلّه كش : این اسم مركب از "كله" به معنی بلندی و بالایی و " كش " به معنای سینه ، پهنای قله كوه تشكیل شده است. فضای مسطح در نوك قله را " كلّه كش " میگویند . در موسیقی كتولی "كلّه كش " ، آوازی است در اوج و بسیار كشیده كه دارای حزنی نفسگیر و ژرف میباشد . اشعاری سوزناك با این آهنگ اجرا میشود . دو بیتیهایی كه با این آهنگ خوانده میشود ، بخشی كتولیاند و بعضی فهلویاتیاند كه با گویش كتولی اجرا میشوند. 7- سرگریه : به معنی "گریه بلند " میباشد ، یعنی ناله و گریهای با صدای بلند. این آهنگ از ریز مقام های كلّه كش بلند محسوب میشود كه ظاهراً بر سر مردگان به وسیلهی زنان به شكل سوگواره اجرا میشده است . این آهنگ با دوتار اجرای اصیلتری دارد. 8- یار خدیجه این آهنگ احتمالاً از دلبری گمنام و خدیجه نام گرفته شده است. این آهنگ در موسیقیهای دیگر ، مثل كُردی و تركمنی نیز ردپایی دارد ؛ روایت پنهان این آهنگ بی كلام ، وصف یك دلبر گمنام و شادی از شوق وصال را تداعی مینماید. 9- شترناز : جرس كاروانهای شتر آن هم در مجاورت خراسان تركمن ، برای گوش خنیاگران كتولی آشنا بوده است. و نیز جایگاه شتر در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی غیرقابل انكار است. شتر به حساسیت در برابر موسیقی شهرت دارد، داستان حُدی خوانی و تلف شدن شتران در كتاب كشف المحجوب علی هجویری معروف است. (4) و حكایت زانوزدن شتر در مقام این اهنگ كتولی با اجرای استاد اسماعیل معززی برای كتولی ضرب المثل است. 10- راست : واژهی " راست " در موسیقی ایرانی به معنای دستگاه یا مقامی است كه اجرایش سختتر از دیگر دستگاهها و مقامها است. به همین دلیل اجرای موسیقی در " راست پنجگاه " كمتر دیده میشود كه محمدرضا لطفی گرگانی اجراهایش در این راستا شهرت دارد. اما در موسیقی مقامی كتولی ، " راست " معنایی خلاف این موضوع را دارد. مقام راست در موسیقی كتولی به معنای اجرای مقامی سر راست و آسان است . پس " راستِ مقام " یعنی مقام سر راست. ●د) پیشكسوتان : حسن معززی (1272) ، مهدی بیك حسینی (1306 ) ، حسین علی خسروی كتولی ( 1299 ) ، علی اصغر اصلانی (1319 ) ، اسماعیل معززی (1314) ، علی حسین قنبری (1311)، عیسی فیوج (1307)، قربانعلی اصلانی (1317) ، علی اكبر اصلانی (1333) ، سید مجتبی حسینی (1339) ، سید علی حسینی و نصری اشرفی ، ... ●هـ) رهروان : محمد ایمانی (1341) ، علی اصفهانی ( 1342) ، عبدالرضا علمشاهی (1344) ، حسن انصاری (1347) ، محمدرضا برزگر (1354) ، زهره كتولی (1358) ، سید فاطمه حسینی (1347) ، سمیه دیلم (1361 ) ، نعمت اصلانی كتولی و ... ●و) پرچمدار : سید احمد حسینی متولد 1347 روستای بالاچلی كتول از بخش كمالان ، استاد موسیقی كتولی و نوازندهی چیره دست دوتار ، رئیس انجمن موسیقی و مدیر خانهی آموزش هنر و ادبیات سورهی كتول است. ایشان با برگزاری دو جشنوارهی موسیقی مقامی كتولی در شهرستان ، اجرای موسیقی كتولی در كشور ، آموزش و ترویج این موسیقی در شهرستان و صرف هزینههای مادی و معنوی ، و كسب چندین مقام استانی و كشوری در جشنوارهها ، پرچمدار این هنر اصیل میباشد.




يادداشت ها (0 مورد)
براي ثبت نظر و مشاركت در گفتگو ،در سايت ثبت نام نمائيد.

کاسه گندم (  نماهنگ امام رضا(ع))
کاسه گندم ( نماهنگ امام رضا(ع))
مدت ويدئو : 02:42
بازدید : 284
منجی
منجی
مدت ويدئو : 05:00
بازدید : 328
ایران سرافراز
ایران سرافراز
مدت ويدئو : 03:22
بازدید : 398
فداییان حرم
فداییان حرم
مدت ويدئو : 4:57
بازدید : 238
نماهنگ به نام نور
نماهنگ به نام نور
مدت ويدئو : 2:44
بازدید : 59
همه ...
پیوند عاشقان
پیوند عاشقان
مدت پادکست : 4:45
بازدید : 1683
چشم ازت برنمی دارم
چشم ازت برنمی دارم
مدت پادکست :
بازدید : 667
غزل دل می رود ز دستم صاحب دلان خدا را
غزل دل می رود ز دستم صاحب دلان خدا را
مدت پادکست : 2:08
بازدید : 66
موسیقی
موسیقی
مدت پادکست : 1:28
بازدید : 515
دستاموبگیر
دستاموبگیر
مدت پادکست : 3:34
بازدید : 1692
همه ...
تمرین ارکستر سمفونیک البرز
تمرین ارکستر سمفونیک البرز
تعداد تصوير : 20
بازدید : 1404
همه ...