حنین‌ بن اسحاق پزشک و مترجم

در حال بارگذاری ...ویدیو

05 ارديبهشت 1397

حُنَیْن بن اسحاق (به سریانی: Hunein Bit Ishak)(به عربی: أبو زید حنین بن إسحاق العبادی‌) (به لاتین: Johannitius) از بزرگان مشهور و تأثیرگذار مسیحی نسطوری و دانشمند و پزشک معروف دوره عباسی در سده نهم میلادی بود. بیشتر شهرت حنین بن اسحاق به دلیل ترجمه‌های علمی و پزشکی از زبان یونانی به عربی و سریانی در دورهٔ طلایی خلافت عباسیان است. او بزرگ‌ترین مترجم عرب بود که از کشورهای یونانی‌زبان دیدار کرد و دست‌نوشته‌ها را گرد آورد و در دورهٔ مأمون سرپرستی آماده ساختن ترجمه‌ها را بر عهده داشت. حنین بن اسحاق مسیحی بود، واقعیتی که گواه آسان‌گیری در خور توجه دورهٔ خلفای عباسی است ملقب به ابوزید، پزشک و متکلم نسطورى و مهم‌ترین مترجم آثار یونانى به عربى و سریانى در سده سوم حنین‌بن اسحاق بن سلیمان‌بن ایوب عبادى، ملقب به ابوزید، پزشک و متکلم نسطورى و مهم‌ترین مترجم آثار یونانى به عربى و سریانى در سده سوم. ضبط لاتینى نامش یوهان نیتیوس است (مایرهوف، ص 708). سوانح زندگى او در منابع قدیم دوره اسلامى نسبتاً به تفصیل آمده است. از جمله ابن‌ندیم (ص 352ـ353)، ابن‌جلجل (ص 68ـ70)، ابن‌ابى‌اصیبعه (ص 257ـ274)، قفطى (ص 171ـ177) و ابن‌عبرى (ص250ـ253) هرکدام گوشه‌هایى از زندگى او را نقل کرده‌اند که البته گفته‌هاى آنان گاه ناسازگار و مغشوش است و حتى برخى پژوهشگران جدید را نیز به اشتباه افکنده است. دو رساله از آثار حنین نیز دربردارنده اطلاعاتى سودمند و قابل اعتماد درباره زندگى و شیوه علمى او و شاگردانش است : نخست، رنج‌نامه‌اى که وى در آن ماجراى مصائبش در دوره خلافت متوکل را بازگفته و ابن‌ابى‌اصیبعه (ص 264ـ270) آن را عینآ نقل کرده است؛ دوم، رسالة حنین‌بن اسحق الى على‌بن یحیى فى ذکر ما ترجم من کتب جالینوس که حنین به خواهش على‌بن یحیى درباره ترجمه‌هاى سریانى و عربى آثار جالینوس نگاشته است (مهدى محقق این رساله را همراه با ترجمه فارسى آن در 1384ش در تهران به چاپ رساند).این مقاله شامل این بخشهاست :1) زندگى2) مدرسه ترجمه حنین و روشهاى ترجمه او3) آرا و آثار پزشکى4) آثار و اندیشه‌هاى فلسفى1) زندگى. براساس منابع پیش گفته، حنین‌بن اسحاق به سال 194 در حیره* متولد شد (قس د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه: سال 192). پدرش داروفروش (صیدلانى) بود (قفطى، ص 174؛ ابن‌عبرى، ص250). بنا بر گزارش ابن‌جلجل (ص 68ـ69)، وى در جوانى مدتى را در فارس به آموختن ادبیات عرب گذراند و گفته‌اند از خلیل‌بن احمد* دانش آموخت (نیز رجوع کنید به قفطى، ص 171؛ ابن‌ابى‌اصیبعه، ص 257؛ ابن‌عبرى، همانجا؛ و از پژوهشگران معاصر رجوع کنید به یوسف حَبّى، ص 308؛ بروکلمان، ج 1، ص 224؛ قس اولیرى، ص :165 به غلط خالدبن احمد)؛ اما این مطلب محل تردید است، زیرا خلیل سالها پیش از تولد حنین درگذشته است (رجوع کنید به ابن‌صاعد اندلسى، ص 192، پانویس 6). از سوى دیگر، بنا بر آنچه ابن ابى‌اصیبعه از یوسف‌بن ابراهیم طبیب نقل مى‌کند، هنگامى که حنین در مجلس درس طب یوحنابن ماسویه (رجوع کنید به ابن‌ماسویه*) در بغداد حاضر مى‌شده تقریباً دوازده سال داشته (رجوع کنید به ص 257ـ259) و احتمال آنکه وى پیش از آن تاریخ سفر علمى قابل توجهى داشته باشد اندک است.این را مى‌دانیم که حنین در حوالى سال 211 بخشى از کتابى از جالینوس* در علم تشریح را از یونانى به سریانى ترجمه کرد و به جبرئیل‌بن بُختیشوع*، طبیب مشهور دربار مأمون و فرد مورد اعتماد او در بیت‌الحکمه*، عرضه نمود. جبرئیل چنان از این ترجمه شگفت‌زده شد که حنین را رَبَّن (معلم، استاد) خطاب کرد و پیش‌بینى کرد که ترجمه‌هاى او مترجمان بزرگى چون سَرجیس رأس عینى را از اعتبار خواهد افکند (همان، ص 259). این ترجمه احتمالا نخستین ترجمه حنین بود. او در رساله خود (1384ش، ص 17ـ18) از کتاب فى اصناف الحُمّیات به عنوان نخستین ترجمه‌اش یاد کرده است که در هفده سالگى براى جبرئیل‌بن بختیشوع از یونانى به سریانى درآورده؛ پیش از وى، سَرجیس ترجمه‌اى نامعتبر از آن انجام داده بود.ظاهراً این نخستین ترجمه حنین با ترجمه‌هاى پیشینیان تفاوتى آشکار داشته است، چرا که یوحنابن ماسویه، که یکى از اصلى‌ترین حامیان ترجمه در آن روزگار بود، آن را ]از نظر بلاغت[ به وحى نزدیک مى‌دانست (رجوع کنید به ابن‌ابى‌اصیبعه، همانجا)، اما حنین خود از ترجمه‌هاى روزگار جوانى‌اش راضى نبود و در روزگار بعد در اغلب آنها تجدیدنظر کرد (رجوع کنید به ادامه مقاله).براساس نوشته ابن‌ابى‌اصیبعه (همانجا) مى‌دانیم که حنین از این هنگام تا 215 به ملازمت و شاگردى یوحنابن ماسویه مشغول بود و کتابهاى زیادى از آثار جالینوس را براى او از یونانى به سریانى و عربى ترجمه کرد. پیشرفت وى تا پیش از رسیدن به بیست سالگى چندان درخور توجه بود که به زودى به تبحر در زبانهاى یونانى، سریانى و فارسى مشهور شد و نظر مأمون (حک : 198ـ218) را به خود جلب کرد. به گزارش ابن‌ابى‌اصیبعه (ص 260)، مأمون اصلاح ترجمه‌هاى دیگران را نیز به حنین سپرده بود و به او هم‌وزن ترجمه‌هایش طلا مى‌بخشید. ابن ابى‌اصیبعه (همانجا) مدعى است که برخى ترجمه‌هاى حنین از کتابهاى جالینوس و دیگران را به خط کاتب وى، ازرق، دیده که بر همه آنها نشان مأمون خلیفه بوده و حنین بر روى برخى از آنها نکاتى به یونانى نوشته بوده است (براى آگاهى از جنس و خط این کتابها رجوع کنید به همان، ص270ـ271).به نظر مى‌رسد حنین تا پیش از تشکیل حلقه ترجمه خود، دست‌کم ده سالى را به تنهایى به کار ترجمه گذراند و در این مدت به‌ویژه به ترجمه سریانى کتابهاى جالینوس براى پزشکان جندى‌شاپور مقیم بغداد مشغول بود (رجوع کنید به ادامه مقاله).احاطه بسیار زیاد حنین بر آثار جالینوس و بقراط و آشنایى‌اش با علوم یونانى به‌تدریج سبب شد که به عنوان دانشمندى برجسته و پزشکى حاذق نامور شود. از گزارش مسعودى (مروج، ج 4، ص 379ـ381) مى‌دانیم که او در مجلس علمى خلیفه الواثق (حک : 227ـ232) شرکتى فعال داشت، با این همه تا پیش از حکومت متوکل (حک : 234ـ247) از حضور حنین در میان پزشکان دربار عباسى اطلاعى در دست نیست. وى ظاهراً در بیست سال باقى عمرش، در آرامش، به‌کار ترجمه و طبابت سرگرم بود و دو ماه مانده به مرگ، ترجمه فى‌اجزاء الطب جالینوس را آغاز کرد؛ ترجمه‌اى که مجال به پایان رساندن آن را نیافت و پسرش اسحاق آن را به انجام رساند (حنین‌بن اسحاق، 1384ش، ص 38، افزوده على‌بن یحیى؛ قس همو، 1928، مقدمه مایرهوف، ص 27: فى قوام الصناعات). وى در صفر 260 درگذشت (ابن‌ندیم، ص 352؛ ابن‌خلّکان، ج 2، ص 218؛ قس ابن‌ابى‌اصیبعه، ص 263ـ 264: سال 264).از حنین دو پسر به نامهاى داوود و اسحاق برجاى‌ماند. حنین براى آنان المسائل فى‌الطب را تألیف و چندین کتاب پزشکى ترجمه کرد. داوود در طب شهرت چندانى نیافت و فقط یک کُنّاش* از خود باقى نهاد. اما اسحاق‌بن حنین* طبیب و مترجمى مشهور شد. او علاوه بر تألیف و ترجمه در پزشکى، در فلسفه نیز آثار زیادى را به عربى ترجمه کرد (رجوع کنید به قفطى، ص 172؛ ابن‌ابى‌اصیبعه، ص 261ـ262؛ ابن‌عبرى، ص 252).2) مدرسه ترجمه حنین و روشهاى ترجمه او. درباره زمان و چگونگى شکل‌گیرى حلقه ترجمه حنین، اعضاى آن حلقه و نحوه تعامل آنان با یکدیگر اطلاع دقیقى در دست نیست. از اشاره‌هاى پراکنده منابع چنین برمى‌آید که حنین شاگردانى در ترجمه داشته است. براى نمونه ابن‌جُلجُل (ص 69) گزارش داده که متوکل حنین را به کار ترجمه گمارد و کاتبانى عالم در اختیار او نهاد. مترجمانى نیز زیر دست او ترجمه مى‌کردند و حنین ترجمه آنان را تصفح و اصلاح مى‌کرد. اما اشارات پراکنده متون براى ترسیم آنچه مکتب ترجمه حنین نامیده مى‌شود، کافى نیست. از میان آنچه منابع دوره اسلامى درباره این مترجم ممتاز گفته‌اند بیش از همه فقره‌اى از عیون‌الانباء ابن ابى‌اصیبعه (ص 262) حائز اهمیت است که گرد آمدن گروهى از مترجمان به دور حنین را توجیه مى‌کند.آنچه حنین را از دیگر مترجمان زمانه خود ممتاز مى‌کرد، صرفاً احاطه او به زبانهاى یونانى و سریانى و عربى نبود بلکه عاملى مهم‌تر، یعنى دانش بى‌نظیر او در طب یونانى و به‌ویژه آراى جالینوس، بود، چنان‌که دیگر مترجمان آثار طبى از یارى وى بى‌نیاز نبودند. او در رساله خود درباره آثار جالینوس 129 کتاب وى (با تمام جزئیات موضوعات و فصول) را برمى‌شمارد و داورى خود را درباره ترجمه‌هاى این آثار ابراز مى‌کند. منطق توالى این آثار نه الفبایى است و نه براساس ترتیب تألیف یا ترجمه، بلکه به نظر مى‌رسد نوعى ترتیب آموزشى و موضوعى در به خاطر سپردن و به یاد آوردن اسامى کتابهاى جالینوس به حنین کمک کرده است. اولین و دومین کتاب، فهرست خودنوشته آثار جالینوس (فینکس) و در ترتیب خواندن کتابهاى او (فى مراتب قراءت کتب جالینوس رجوع کنید به جالینوس*، بخش :2 آثار) است. چهار کتاب بعدى، آنچنان که خود حنین (1384ش، ص 5ـ6) نیز یادآور شده، به ترتیب همان کتابهایى است که معلمان قدیم طب در اسکندریه، برنامه درسى خود را با آنها شروع مى‌کردند.کتابهاى هفتم تا بیستم این فهرست نیز در زمره کتابهاى درسى مدرسه پزشکى اسکندریه بودند. این هجده کتاب همراه با کتاب فى الحیلة لحفظ الصحة، که حنین در ردیف هشتاد و چهارم از آن نام برده است (رجوع کنید به همان، ص 47)، در مجموع جوامع اسکندرانیین* را تشکیل مى‌داده‌اند.حنین رساله ترجمه‌هاى آثار جالینوس را در 48 سالگى، یعنى به سال 242 (1167 اسکندرانى)، نگاشت و در 250 (1175 اسکندرانى)، یعنى ده سال پیش از مرگش، اطلاعات آن را روزآمد کرد و در آن قسمت عمده‌اى از 39 سال فعالیت خود و یارانش را در زمینه ترجمه بازگفت (رجوع کنید به همان، ص 63ـ64)، اما اطلاعات این رساله و سایر منابع در تعیین زمان دقیق شکل‌گیرى حلقه او چندان راه‌گشا نیست. سال تولد حُبَیش‌بن حسن اَعسم دمشقى، عیسى‌بن على و عیسى‌بن یحیى، سه تن از اعضاى پرکار حلقه حنین، معلوم نیست. همچنین، در رساله درباره زمان ترجمه‌هاى یاران حنین هیچ ذکرى به میان نیامده است. تاریخ درگذشت هیچ‌یک از سفارش‌دهندگان این ترجمه‌ها نیز به قبل از زمان نگارش رساله، یعنى 242، باز نمى‌گردد. فقط مى‌دانیم اسحاق، فرزند حنین، در 215 به‌دنیا آمد (رجوع کنید به سزگین، 1967، ج 3، ص 267)، پس بعید است پیش از سال 230 ترجمه‌اى کرده باشد. ظاهراً زمان آغاز همکارى او با پدرش حوالى 225 بوده است. حنین در این هنگام اندکى از سى سالگى فراتر رفته بود و خود (1384ش، ص 6) اشاره مى‌کند که در این سن علومى درخور توجه آموخته و کتابهاى بسیار اندوخته بود. این تاریخ حدسى مناسب براى زمان شکل‌گیرى حلقه ترجمه اوست، اما اوج فعالیتهاى ترجمانى این گروه ظاهراً بین سالهاى 230 تا 240 بوده است.به عقیده حنین ضعف ترجمه‌هاى پیشینیان اغلب از سر بدفهمى محتواى آثار یونانى بود. کسانى چون منصوربن اثاناس، مترجم فى الاخلاق، و ابن‌سهدا/ شهدا، مترجم فى‌الفرق، مترجمانى ناتوان بودند (رجوع کنید به همان، ص 5،60)، کسانى چون سَرجیس رأس عینى نیز پیش از ورزیدگى در مدرسه اسکندریه از عهده فهم و ترجمه آثار برنمى‌آمدند (رجوع کنید به همان، ص 11). چهل و پنج ترجمه سریانى حنین از آثار جالینوس پیش‌تر از او به دست همین مترجمان به سریانى درآمده بود. بدینسان پیش‌بینى بختیشوع درباره حنین درست بود.




يادداشت ها (0 مورد)
براي ثبت نظر و مشاركت در گفتگو ،در سايت ثبت نام نمائيد.

نصرالله امامی
نصرالله امامی
مدت ويدئو : 4:48
بازدید : 235
ایرج حق شناس
ایرج حق شناس
مدت ويدئو : 06:02
بازدید : 339
دکتر محمود نقیب زاده
دکتر محمود نقیب زاده
مدت ويدئو : 05:32
بازدید : 3633
علیرضا انصاری مقدم
علیرضا انصاری مقدم
مدت ويدئو : 04:24
بازدید : 1973
غلامرضا بهرامی
غلامرضا بهرامی
مدت ويدئو : 04:58
بازدید : 653
همه ...
ابو ماهر شیرازی
ابو ماهر شیرازی
مدت پادکست : 2:54
بازدید : 920
دکتر سید محمدهاشم امامی
دکتر سید محمدهاشم امامی
مدت پادکست : 6:00
بازدید : 501
استاد داوود طیب زاده
استاد داوود طیب زاده
مدت پادکست : 5:55
بازدید : 354
سید علی اکبر پرورش
سید علی اکبر پرورش
مدت پادکست : 5:21
بازدید : 1382
پروفسور شمسی پور
پروفسور شمسی پور
مدت پادکست : 3:33
بازدید : 372
همه ...
دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی
دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی
تعداد تصوير : 16
بازدید : 2319
دكتر محمد معین
دكتر محمد معین
تعداد تصوير : 12
بازدید : 1508
تشییع پیکر پدر جذامیان ایران در تبریز
تشییع پیکر پدر جذامیان ایران در تبریز
تعداد تصوير : 16
بازدید : 991
پروفسور پورمتعبد
پروفسور پورمتعبد
تعداد تصوير : 8
بازدید : 1669
استادایرج افشار
استادایرج افشار
تعداد تصوير : 16
بازدید : 659
همه ...