آستان مقدس امامزاده اهل بن علی (علیه السلام) ـ همدان

آستان مقدس امامزاده اهل بن علی (علیه السلام) ـ همدان

31 خرداد 1394

آستان مقدس امامزاده اهل بن علی (علیه السلام) ـ همدان مرحوم عندلیب همدانی نقل می کند: مخفی نماند که تعدادی از علویان حسنی و غیر هم در این سرزمین و حوالی آن می باشند ولی بقعه منسوب به بزرگ آنان همین بقعه است که مربوط به نقیب عالیقدرجناب عیسی بن احمدبن موسی بن احمدبن محمدالاعرج بن احمد بن موسی المبرقع بن امام محمدالجواد (علیه السلام) است که در اوایل قرن پنجم در این شهر به نقابت علما و سادات منصوب بوده و بقعه فعلی او از آثار شاه طهماسب اوّل است. امامزاده اهل بن علی در میان اهالی همدان عموماً و اهالی محله پای مصلی كه امامزاده مزبور در آنجا واقع شده خصوصاً دارای احترام و منزلت دینی و مذهبی فراوانی می‌باشد با توجه به گفته‌های اهالی و خادمین امامزاده كه وقوع معجزه‌ای را در سال 1329 هجری خورشیدی به صاحب مرقد این بقعه نسبت می‌دهند اهمیت و رونق فراوانی كه هم اكنون این امامزاده از آن برخوردار است چندان دور از انتظار نیست؛ ولیكن می‌بایست گفته شود كه علیرغم اهمیت مذهبی فراوان و احترام فوق العاده زیادی كه مردم همدان نسبت به این امامزاده دارند تاكنون در میان محققین و پژوهشگران صاحبنظردرباره هویت فرد مدفون در این مزار اتفاق نظر حاصل نشده ودرباره مزار امامزاده اهل بن علی و مدفونین در آن برخی نگره‌های متفاوت نیز وجود دارد. در زیارتنامه داخل بقعه صاحب مزار امامزاده، اهل بن علی بن الحسین (علیه السلام) ذكر شده است. همچنین بنا بر شجره‌نامه‌ای كه در امامزاده موجود می‌باشد‌ اهل بن علی (علیه السلام) از نوادگان امام حسن مجتبی (علیه السلام) معرفی شده است. برخی نیز صاحب مزار را عیسی بن احمد (علیه السلام) موسوم به اهل علی معرفی نموده‌اند.2 آقای دكتر اذكایی بر اساس اسناد و مدارك از قبیل وقفنامه خاندان علویان همدان به انجام رسیده نتایج دیگری را درباره مزار مزبور در پیش روی محققان قرار داده است كه در اینجا خلاصه‌ای از مطالعات ایشان در باب شناسایی صاحب مزار موسوم به اهل بن علی ذكر می‌گردد. ایشان می‌نویسد: فرد مدفون در این مزار به هیچ روی ارتباطی با خاندان امامت و ولایت ندارد و اصولاً امامزاده نیست؛ بلكه فرد مدفون در مزار از بزرگان و افراد صاحب نفوذ سلسله صفوی و به نام سلطان علی می‌باشد كه با خاندان مزبور نیز قرابت خانوادگی داشته و درمنطقه همدان صاحب قدرت اموال و املاك فراوانی بوده است كه پس از مرگ در این مكان مدفون شده و از آنجا كه ایشان به تأسی از شاهان صفوی و بزرگان این سلسله كه خود را از پیروان و دوستداران واقعی اهل و خاندان علی معرفی می‌نمودند خود را دوستدار و پیرو اهل علی نامیده با گذشت زمان برخی به غلط برای ایشان هویت مذهبی و امامزادگی ولو دروغین قائل شده‌اند كه این فقره و نگره به هیچ عنوان دارای پایه و اساس علمی منطقی و واقعی نمی‌باشد. متن وقفنامه مزبور: اسم واقف «امیر سلطان علیّاظ ذكر شده، در توقیع خود را«سلطان علی حسینی موسوی» یاد كرده است. باید گفت كه صورت «علیّا» همانا تداول عهد صفوی با الحاق «الف» تفخیم به آخر اسامی همچون: امینا، بدیعا، حمیدا، رفیعا، سعیدا و ... جزاینهاست. القاب و صفات مذكور از برای وی هر چند از مقوله تعارفات موسوم باشد باز نشانگر موقع و مقام دنی و منزلت اجتماعی اوست؛ اما نسبت ثانوی «موسوی» وی (در پی «حسینی») به این معنا نیست كه وی از تبارامام موسی كاظم (علیه السلام) می‌باشد بلكه بدین معناست كه وی از فرزند صدرالدین موسی بن صفی الدین می‌باشد. همانا در مورد سلاطین صفوی نیز به صورت «الحسینی الموسوی» مرقوم شده، به عبارت دیگر، واقف مذكور از سلاله صفویه بوده است. به طوركلی: «سلطان علی» از اسامی معمول و متداول بین خاندان صفوی است شواهد این موضوع به قدر كافی گذشت و در نزد تاریخدانان معروف می‌باشد. در متن وقفنامه واژه «نقابت پناه» نیز آمده كه این كلمه حاكی از آنست كه واقف ظاهراً سمت سروری و سالاری طایفه خود را لابد ولااقل در موطن و مسكن خویش داشته از صاحب «دستگاه» بودن هم پیداست كه محتشم و محترم می‌زیسته است. برخی صفات و نعوت دیگر كه در متن وقفنامه آمده از قبیل «قطب فلك... ، مرجع الاكابر... ، صاحب المعالی... » نیز مؤید آن است كه به هر حال وی از رجال دولت وقت و از اصحاب مناصب بوده بسا كه لقب «امیر» او تنها از بابت سیادت مآبی نباشد شاید كه از جهت «ریاست» دنیایی و صاحب منصبی هم باشد.3 در مرقومات و سجلاّت وقفنامه غالباً از او با وصف «‌سیّد فاضل» یاد كرده‌اند همچنین مراتب «علم و فضل» وی در ردیف صفات مذكورآمده است. نظر به آنكه تاریخ وقفنامه سال «938» ه‍.ق یعنی درعهد سلطنت شاه طهماسب صفوی (84-930 ه‍.ق) می‌باشد با كاوش و كنكاش در متون تاریخی به جز این نام و نشان كه منطبق با هویت معلوم او باشد در نیافته‌ایم این كه در وقایع سال 987 ه‍.ق ضمن اخبار راجع به قتل مادرشاه عباس یكم از سلطان علی خلیفه جزو دست نشاندگان مادرشاه یاد گردیده (یعنی با خاندان صفوی قرابت داشته) و نیز در وقایع سال 998 ه‍.ق از یك «امیر سلطان علی» یاد كرده شده (در اصفهان؟) كه همراه سادات با ابراهیم بیگ آقچه لو یاغی درگیر می‌شوند و او را دستگیر می‌كنند. به جز این تنها مراتب ملكداری و «مال و منال» وی از رقبات موقوفه (علوی) برمی‌‌آید كه عبارت است از چندین مزرعه در پیرامون همدان و از جمله اراضی معروف به «باغ علی» و «باغ دولتشاه» مختاران، قطعاتی از اراضی ناحیه «شیر سنگی» همدان و چند دانگی از املاك قرای بخش «سیمینه رود» كه در سال 938 ه‍.ق وقف خاص بر اولاد نموده است. بیش از این چیز دیگری از شخص واقف مذكور (امیر سلطان علی) حسب استنباط دانسته نیست شاید كه وی تا دهه یكم یا دوم سده یازدهم (ه‍.ق) زیسته باشد؛ اما از اولاد او كه گویا در همدان متوطن بوده‌اند بسا بتوان با حدس و گمان براساس قرینه و قیاس سخن گفت.4 علاوه بر اینها باید دانست كه واقف مذكور از رجال واعیان صاحب احتشام بوده خاندان سیادت و نقابت مآب او در شهرهمدان وجه امتیاز و قدر احترام خاص داشته‌اند اینان كه در دوران حیات خود به عنوان «اولاد رسول و ذریّه بتول» از جلالت قدر بسیار برخوردار بوده‌اند چون از دنیا می‌رفته‌اند در اماكن و بقاع متبرك و مقابرسادات مدفون می‌شده‌اند. بسا مزارها و امامزاده‌های «یزار و یتبرك» كه بر مراقد ایشان به نام ایشان موسوم شد كه هم به لحاظ دفن ایشان در آنها اعتبار مزار و امامزادگی پیدا كرد. از مزار و مقبره واقف- یعنی- امیر سلطان علی حسینی موسوی (صفوی) در همدان فعلاً خبری نداریم؛ ولی مزار معروف به امامزاده «اهل علی» بر سنگ قبر مرمرین كنار ضریح آن به خط ثلث (بعد از آیة الكرسی) و تصلیه ائمه (علیهم السلام) نوشته است:‌ «هذا القبر المرحوم المغفور الشهید السید، مفخر النجار خادم الحرمین الشریفین حاجی شاه ملا، به تاریخ سنه 1032 ه‍.ق» در پای آن گور سنگ قبر دیگری از مرمر ولی كوچكتر ازآن دیده می‌شود كه نوشته آن حسب قرائت شادروان مصطفوی چنین است: «شاه ملا ابن سلطان علی» متوفی ربیع الثانی 1032 ه‍.ق و گوید كه: «مطمئناً می‌توان گفت هر دو سنگ قبر مزبور از برای یك مدفن تهیه شده است و وجود همین سنگ مزار بیش از پیش معلوم می‌دارد كه بنای فعلی بقعه امامزاده اهل بن علی (علیه السلام) را قبل از سال 1032 كه مقارن با سلطنت شاه عباس كبیر بوده است ساخته‌اند و وضع ساختمان بقعه وسبك ضریح چوبی آن از هر جهت به آثار زمان شاه طهماسب صفوی (984-930 ه‍.ق) شباهت دارد». درون ضریح چوبی حرم امامزاده سنگ قبر ساده بدون نوشته‌ای قرار دارد كه معلوم نشده از كیست؛ تنها در زیارتنامه مزار گفته شده كه امامزاده «اهل بن علی بن حسین» می‌باشد ولیكن به احتمال فراوان قبر اصلی داخل ضریح شاید كه متعلق به همان «سلطان علی» باشد؛ زیرا امری واقع و متعارف است كه قبر فرزندش «حاجی شاه ملا» در كنارش قرارگیرد.5 با توجه به مطالب ذكرشده، می‌توان گفت كه مزار «اهل علی» به احتمال قوی گورگاه «امیر سلطان علی» حسینی موسوی صفوی (واقف باغ علی و مضافات به سال 983 ه‍.ق) و فرزندش حاجی شاه ملا بن سلطان علی (متوفی 1032 ه‍.ق) می‌باشد. اگر این فرض محتمل قریب به صدق و یقین باشد این سوال مطرح است كه چرا نسبت سیادت ایشان در سنگ نبشته‌های آنها ذكرنشده است؟ پاسخ اینكه ای بسا در سنگ نبشته قبر اصلی حرم فرضاً متعلق به امیرسلطانعلی مذكور چنین نسبتی وجود داشته كه البته اینك مفقود شده است. دیگر آن كه اضافه لقب «شاه» در اسم «حاجی شاه ملا بن سلطانعلی» حسب معمول تا حدی افاده چنین نسبتی می‌كند (شاه = سید) ولی اساساً آن عده از اعضای خاندان «صفوی» كه به موهوم بودن نسبت سیادت اجدادش خویش وقوفی داشته‌اند یا تردیدی می‌كرده‌اند چندان ابرام اصراری در اضافه و اقحام انساب و القاب سیادت نمی‌ورزیده‌اند.6 همچنین از اوصاف «حاجی شاه ملای» مرحوم یكی هم «مفخر النجار» است ـ یعنی ـ افتخار تیره و تبار وطایفه خود و باید دانست «نجار» ـ به ضمّ نون وسكون جیم (كه مرحوم مصطفوی سهواً «تجّار» خوانده ـ یعنی: تاجران) درعربی به معنای «تیره و تبار» می‌باشد و همین خود می‌رساند كه شخص مذكور از خاندانی نژاده و بزرگ زاده بوده است؛ اما صفت «طخادم الحرمین الشریفین» كه الحرمین معمولاً بر مكه و مدینه اطلاق می‌شود با توجه به لقب «حاجی» وی چنین می‌نماید كه گویا از طرف دولت صفوی در آن دو شهر اسلامی اشتغال به خدمتی داشته است در هر حال گمان می‌رود كه وی از همان امرایی بوده كه جزو طلایع سپاه قزلباش به فرماندهی حكمران همدان (صفی قلیخان) در لشكركشی سال 1032 ه‍.ق به عراق حضور داشته و شاید حین محاصره بغداد یا موصل و كركوك به شهادت رسیده باشد كه لابد پیكرش را به همدان آورده و در جوار قبر پدرش ( سلطانعلی) یا مقبره خانوادگی‌شان كه معروف به «اهل علی» گردیده به خاك سپرده‌اند.7 پی نوشت 1ـ مصطفوی، محمدتقی؛ هگمتانه، 1332، ص 225. 2ـ این نگره متعلق به حجة الاسلام عندلیب‌زاده می‌باشد كه درباره هویت مدفونین در مزارات همدان تحقیقاتی انجام داده و نتایج تحقیقات خویش را به عنوان شجره‌نامه امامزادگان، در داخل امامزاده های همدان، نصب نموده است. امامزاده اهل بن علی/ اهل علی/ یا عیسی بن احمد (علیه السلام) مشهور به اهل بن علی (علیه السلام) می باشد. السَّلامُ عَلَیکَ اَیُّهَا السَّیِّدُ الزَّکِیُّ، اَلطّاهِرُ الوَلِیُّ، وَالدّاعِی الحَفِیُّ؛ اَشهَدُ اَنَّکَ قُلتَ حَقّاً، حَقّاً، وَنَطَقتَ حَقّاً وَصِدقاً، وَدَعوتَ اِلی مَولایَ وَمَولاکَ، عَلانِیَةً وَسِرًّا، فازَ مُتَّبِعُکَ، وَنَجا مُصَدِّقُکَ، وَخابَ وَخَسِرَ مُکَذِّبُکَ، وَالمُتَخَلِّفُ عَنکَ، اَشهَد لی بِهذهِ الشَّهادَةِ، لِاَکونَ مَنَ الفائِزینَ بِمَعرِفَتِکَ وَطاعَتِکَ، وَتَصدیقِکَ وَاتِّباعَکَ، وَالسَّلامُ عَلَیکَ یا سَیِّدی وَابنَ سَیِّدی. اَنتَ بابُ اللهِ المُؤتی مَنهُ، وَالمَأخوذُ عَنهُ، اَتَیتُکَ زائِراً، وَحاجاتی لَکَ مُستَودِعةً، وَها اَنَا ذا اَستَودِعُکَ دینی وَاَمانَتی، وَخَواتیمَ عَمَلی، وَجَوامِعَ اَمَلی اِلی مُنتَهی اَجَلی، وَالسَّلامُ عَلَیکَ وَرَحمَةُ اللهِ وَبَرَکاتُه. *** سلام بر تو ای آقای پاک و پاکیزه و سرور من و ای دعوت کننده (به حق) به مهربانی، گواهی دهم که تو حق گفتی و به حق و راستی سخن کردی و (مردم را) آشکارا و نهان بسوی مولای من و مولای خودت دعوت فرمودی رستگار شد پیرو تو و نجات یافت تصدیق کننده ات و نومید و زیانکار شد تکذیب کننده ات و آنکس که با تو مخالفت کرد گواه باش برای من این گواهی را تا من بوسیله معرفت و اطاعت تو و تصدیق و پیروی کردنت از زمره رستگاران باشم و سلام بر تو ای آقای من و ای فرزند آقای من توئی درگاه خدا که از آن درآیند و (معالم دین را) از آن بگیرند آمده ام به درگاهت برای زیارت و حاجت های خود را به تو سپرده ام و من اکنون به تو می سپارم دینم و امانتم و سرانجام کارهایم و همه آرزوهایم را تا پایان عمرم و بر تو باد سلام و رحمت خدا و برکاتش. آستان امامزاده اهل بن علی (علیه السلام) از مزارهای مورد توجه بوده که در شمال شرقی شهر همدان و در دامنه شمال غربی تپه تاریخی مصلّی و در تقاطع بلوار مصلی و خیابان شهدا واقع شده است. و از آثار زمان شاه طهماسب اول صفوی 930 ـ 985 شناخته شده است. ساختمانی كه ابتدا در آن بوده است به دستور عارفه صالحه دخترفتحعلی شاه همسرعلیخان نصرت الملك بنا شده است. تولیت این مزار در گذشته با شخصیت‌های علمی و ادبی بوده و در ترجمه یكی از فرزندان قاضی زاده همدانی متوفای 1026، گفته شده كه او متولی امامزاده اهل بن علی می‌باشد.(8) و در همین مزارشریف قبر شاملا است که در کتاب تاریخ همدان صفحه 226 اشاره نموده. در امامزاده اهل بن علی كه زیارتگاه همدانی‌هاست قرار دارد و سنگ مرمری روی قبر قراردارد. صاحب جراب الحكمه كرمانشاهی ذیل همدان آنرا قبر «امین الدین» معروف به «مولی شاملا» می‌داند و می‌گوید: امین الدین حسین بن الحسین بن عبدالغنی الفتوحی اصفهانی مشهور به شاملا از شاگردان «سید عبدالحی بن عبدالوهاب بن علی جرجانی» معاصرسلطان شاه طهماسب و شاه عباس ماضی صفوی بوده است.»(9) از اواسط خیابان شورین همدان، کوچه ای به سوی جنوب می رود که به مسافت بسیار مختصر با یک پیچ به بازارچه پای مصلا می رسد. با پیچ دومی وارد کوچه حمام خان می شود و در سمت چپ، مزار باشکوهی به چشم می خورد که به نام بقعه اهل بن علی (علیه السلام) معروف است. بنای اصلی ساختمان بقعه از آثار زمان شاه طهماسب اول صفوی (984 -930 هـ.ق) به نظرمی رسد.این بقعه دارای محوطه وسیعی است و حرم در وسط بوده که چهار سمت آن رواقی به عرض تقریبی 2/5 مترداشته است. بنای فعلی بقعه امامزاده اهل بن علی (علیه السلام) را پیش از سال 1032 هجری قمری که مقارن با سلطنت شاه عباس کبیربوده است ساخته اند و به شرحی که قبلاً گذشت وضع ساختمان بقعه و سبک ضریح آن از هر جهت به آثار زمان شاه طهماسب اول شباهت دارد. (آثار تاریخی همدان: 226-224، بناهای آرامگاهی: 104، سیمای همدان: 237 - 238) بنای امامزاده اهل بن علی، فاقد كتیبه تاریخی ساختمان و نام بانی می‌باشد. قدیمترین و درعین حال تنها تاریخ‌های مكتوب در بنا به سال 1032 ه‍.ق و بر روی دو سنگ قبر كه در داخل حرم و اتاق مقبره در قسمت جنوب مرقد و ضریح اصلی بنا قرار گرفته‌اند می‌باشند. بنای امامزاده بطور متوالی و مكرر چه در سالهای پیش از انقلاب (ازسوی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی) و چه در سالهای اخیر (ازطرف میراث فرهنگی همدان وهمكاری اداره اوقاف استان) مورد مرمت و بازسازی قرارگرفته است. درسالهای پیشین رواقی به عرض 2/50 متر اطراف بنا را احاطه می‌نموده كه در جریان مرمت‌ها و بازسازی‌های انجام گرفته در بنا رواق مزبور تخریب شده است. هم اینك دو پنجره در طاقنماها و شاه نشین‌های اضلاع غربی و شرقی اتاق مقبره مشاهده می‌گردد كه ظاهراً در گذشته، ورودی‌های رواق مذكور به داخل گنبدخانه یا اتاق مقبره را تشكیل می‌داده‌اند. بنای امامزاده اهل بن علی تاكنون موضوع اصلی یك تك نگاری جدی نبوده است. مصطفوی برای نخستین بار ضمن بازدید از بنا به ذكر برخی ویژگی‌های معماری آن پرداخته است. (10) اذكایی نیز به تحقیق و پژوهش درباره ماهیت مزار شناختی آن پرداخته و اسناد و مدارك مربوط به این مقوله را به دقت مورد مطالعه و مداقه قرار داده كه آن را منتشر نموده است. بنای امامزاده اهل بن علی (علیه السلام) كه بر نقشه مستطیل شكل ساخته شده، دارای گنبد یك پوش و شلجمی شكل كم ارتفاعی می‌باشد كه هم اینك با اقدامات به عمل آمده از سوی میراث فرهنگی همدان و در جهت جلوگیری از تخریب و ریزش احتمال گنبد، سطح فوقانی آن را به طریقه ایزولاسیون پوشانیده‌اند. بنای مورد بحث، در داخل صحن مستطیل شكل وسیعی قرار گرفته و در جهات شمال ـ جنوب و شرق آزاد می‌باشد و با هیچ ساختمان دیگری مرتبط نیست. دیوار غربی بنای امامزاده به عنوان دیوار بیرونی و خارجی تمام بنا نیز محسوب می‌شود. بنای امامزاده از قسمتهای مختلفی از قبیل طاقنمای ورودی یا مدخل اتاق مقبره یا گنبدخانه و دو اتاق كوچك در سمت جنوب اتاق مقبره تشكیل شده است. مدخل بنا در ضلع شمالی و در دیواره انتهای یكی از طاقنماهای همین ضلع واقع شده است. در ورودی بنا در محور مدخل و راهرو باریك آن و اتاق مقبره قرار دارد. در داخل اتاق مقبره و بر فراز مرقد و مزار اصلی بنا ضریح چوبی مشبك تازه سازی قرار دارد. با مرمت‌هایی كه هر چند سال یك بار توسط سازمان میراث فرهنگی و اوقاف همدان در این بنا انجام می‌شود هم اكنون این بنا از وضعیت مناسب و خوبی برخوردار می‌باشد ارتفاع بنای فوق از رأس گنبد تا كف صحن امامزاده تقریباً پنج متر می‌باشد. در ساخت این بنا از مصالح مختلفی از قبیل سنگهای كوچك و بزرگ لاشه با ابعاد مختلف، سنگهای یكپارچه مكعبی شكل، آجر با ابعاد مختلف گچ گل و آهك استفاده شده است. برخی از قسمتهای دیوارهای اضلاع شرقی و غربی بنا، تا ارتفاع 2 متر از سطح زمین بیشتر با سنگ‌های لاشه با ابعاد مختلف و بطور غیرمنظم ساخته شده است. در نمای شمالی و جبهه ورودی بنا از روكش گچ جهت پوشش بنا استفاده شده است. در ساخت نمای داخلی بنا نیز تا چند سال پیش فقط از آجر استفاده شده بود كه سپس روی سطوح و قسمت‌های مختلف داخلی بنا با روكش گچ پوشیده شد و هم اكنون نیز با تزیینات آینه كاری روكش گچ مستور می‌باشد. بنای امامزاده اهل بن علی بر نقشه مستطیل شكل و در جهت شمالی ـ جنوبی قرار گرفته است. طول و عرض آن به ابعاد 11×17 متر می‌باشد. بنای ساختمان امامزاده در داخل صحن وسیع مستطیلی قرار گرفته است. اطراف بنا را در سه جهت شمال ـ جنوب و شرق، صحن و حیاط امامزاده در برگرفته است. در قسمت غرب بنا نیز كوچه و معبر مجاور امامزاده قرار دارد. در واقع ضلع غربی بنای امامزاده، دیوار خارجی و بیرونی بنا را تشكیل می‌دهد. به فاصله 18 متر از ضلع شمالی و مدخل اصلی بنا درسالهای اخیر درب ورودی تازه سازی به داخل صحن امامزاده تعبیه شده كه بر كناره‌ها و طرفین آن بر فراز دیوارهای اطراف آن دو ستون سیمانی آجری با روكش سیمان به شكل استوانه و به ارتفاع 1/50 متر ساخته شده كه شاید یادآورمناره‌های بناهای باشكوه اسلامی باشد. در ضلع شمالی بنای امامزاده مدخل و ورودی اصلی به داخل حرم به عرض 1/40 و ارتفاع 2 متر در داخل طاقنمایی به عرض 2/70 عمق 1 متر و ارتفاع 2/50 متر قرار گرفته است. راهرو باریك و كم عرضی به طول 3/50 و عرض 1/80 متر مدخل بنا را به اتاق مقبره مرتبط و متصل می‌سازد. در دو سوی این راهرو باریك، دو اتاقك كوچك وجود دارد. اتاق مقبره به شكل و طرح هشت ضلعی ساخته شده كه ابعاد آن 8×8 متر می‌باشد. دو شاه نشین یا طاقنما در اضلاع غربی و شرقی آن نیز قرار گرفته‌اند. در قسمت جنوبی اتاق مقبره دو اتاق كوچك در طرفین راهروی باریك و كوچكی قرار گرفته‌اند . بنا در داخل صحن مستطیلی وسیعی قرار گرفته است. به طوری كه بنای امامزاده را از سه طرف شمال، جنوب و مشرق به احاطه خود درآورده است. در حال حاضر دیوارهای جنوبی و شرقی صحن موجود نمی‌باشند و در واقع دیوارهای صحن امامزاده را در این قسمتها دیوارهای منازل مسكونی مجاور بنا تشكیل می‌دهند. دیوار ضلع شمالی صحن نیز تازه ساز می‌باشد و در ساخت آن از مصالح آجر با ملاط سیمان استفاده شده است. در منتهی الیه سمت غرب دیوار ضلع شمالی به تازگی درب اصلی ورودی به داخل صحن امامزاده تعبیه شده است. بر فراز دیوارهای دو طرف درب ورودی به داخل صحن دو ستون مدور آجری استوانه‌ای شكل با ارتفاع تقریبی 1/50 متر كه با روكش سیمان پوشش یافته‌اند وجود دارند كه یادآورمناره‌های شكوهمندی است كه غالباً در مدخل اصلی چنین بناهایی مشاهده می‌شود. دیوار ضلع غربی بنا در واقع دیوار بیرونی بنا می‌باشد كه در مجاورت كوچه‌ای موسوم به نام امامزاده اهل علی قرار دارد. در وسط این دیوار درب فلزی جدیدی قرار دارد كه هم اكنون از آن استفاده نمی‌شود ولی تا چند سال قبل و پیش از ساخته شدن درب شمالی بنا، از این مدخل به عنوان ورودی اصلی بنا استفاده می‌شد. قسمت بیشتر دیوار ضلع غربی بنا بویژه در قسمتهای تحتانی با مصالحی از قبیل سنگهای لاشه و در قسمتهای فوقانی با آجرساخته شده است كه با روكش گِل پوشانده شده است. نمای داخلی همین ضلع از بنا، توسط شش طاقنما تزیین شده است. طول دیوار داخل ضلع غربی بنا از سر درب اصلی تا دیواره شمالی امامزاده 18 متر می‌باشد. سه طاقنما از شش طاقنمای مذكور در بخش جنوب درب ضلع غربی و سه طاقنمای دیگر، در شمال آن قرار دارد. ابعاد تمامی طاقنماهای ششگانه یكسان و همانند می‌باشد. تمامی طاقنماها در داخل قابهای مستطیل شكل به عرض 1/90 متر قرار گرفته‌اند. عرض هر یك از طاقنماها 1/75 و ارتفاع آن 2/50 متر می‌باشد. تمامی طاقنماها بر روی ازاره سنگی با سنگهای تراش مكعبی به ارتفاع 70 سانتی‌متر از سطح صحن امامزاده قرار گرفته‌اند. طول ضلع شرقی بنای امامزاده، تقریباً 17 متر می‌باشد،‌ در این ضلع از بنا هیچ‌گونه تزیین خاصی مشاهده نمی‌شود. در ساخت این قسمت از بنا از سنگهای لاشه كوچك و بزرگ در قسمتهای تحتانی و پی بنا و در قسمتهای فوقانی از آجر استفاده شده است. هیچ گونه پوششی نیز در این قسمت به كار نرفته است. به فاصله تقریبی 8 متری از لبه شمالی دیوار ضلع شرقی بنا، پنجره‌ای مشاهده می‌شود كه در واقع این پنجره نمای بیرونی طاقنمای داخلی ضلع شرقی بنا می‌باشد. طول این پنجره 1/50 متر و ارتفاع آن 2/10 می‌باشد. این پنجره همچنین كاربری نور رسانی به داخل اتاق مقبره را دارد. ارتفاع دیوار ضلع شرقی بنا تقریباً 3 متر می‌باشد. طول ضلع شمالی و نمای اصلی بنا 11 متر می‌باشد. در این جبهه از بنا، چهار طاقنما تعبیه شده كه مدخل امامزاده نیز در داخل یكی از همین طاقنماها كه از ابعاد بیشتری برخوردار است، قرار گرفته است. نخستین طاقنماهایی كه در منتهی الیه شرق دیوار ضلع شمالی بنا قرار گرفته، درون قاب مستطیلی به عرض 2 متر و ارتفاع 2/50 متر تعبیه شده است. عرض طاقنما نیز 1/70 ـ عمق 75 سانتی‌متر و ارتفاع 2/30 متر می‌باشد. در منتهی الیه قسمت غرب داخل طاقنمای مذكور، پنجره‌ای فلزی قرار گرفته كه به عنوان نورگیر اتاقی است كه در طول شرق مدخل و راهرو ورودی به داخل اتاق مقبره و گنبد خانه به عنوان اتاق محل خادم و كفشدار امامزاده تعبیه شده است. نوع قوس این طاقنما ضربی می‌باشد. دومین طاقنماهایی كه در نمای شمالی بنا وجود دارد و همانا مدخل امامزاده نیز در دیوار انتهای آن تعبیه شده، در درون قاب مستطیلی به عرض 2/90 و ارتفاع 2/50 متر قرار گرفته است. عرض طاقنما نیز 2/70 و به عمق 1 متر و ارتفاع 2/40 می‌باشد. نوع قوس به كار رفته در این طاقنما جناغی تیز می‌باشد. به دلیل قرارگیری مدخل بنا در داخل این طاقنما، معمار طاقنما را به ابعادی وسیعتر از دیگر طاقنماهای همین ضلع از بنا در نظر گرفته است. در انتهای دیوار این طاقنما درب ورودی به داخل امامزاده به عرض 1/40 متر و ارتفاع 2 متر قرار دارد. درب ورودی از جنس فلز بوده كه به تازگی بر فراز مدخل نصب شده است. در سمت غرب مدخل ورودی و طاقنمای مذكور، دو طاقنمای دیگر وجود دارد كه هر دو آنها نیز درون قابهای مستطیل شكل قرار گرفته‌اند. عرض قاب مستطیلی طاقنمایی كه در مجاورت و سمت غرب مدخل بنا قرار گرفته، 1/95 متر و عرض طاقنمای آن 1/75 و عمق 80 سانتی‌متر و ارتفاع 2/10 متر می‌باشد. در قسمت انتهای این طاقنما، پنجره كوچكی از جنس فلز تعبیه شده كه این پنجره نیز به مانند پنجره‌ای كه در انتهای دیوار طاقنمای شرق مدخل قرار گرفته، وظیفه نور رسانی به داخل اتاق خادم و كفشدار مقبره را كه در طرف غرب راهرو و مدخل مقبره قرار دارد، برعهده دارد. طاقنمای منتهی الیه ضلع شمالی بنا نیز درون قاب مستطیلی به عرض 1/80 متر قرار گرفته است. عرض طاقنمایی كه درون این قاب مستطیلی تعبیه شده، 1/60، عمق آن 65 سانتی‌متر و ارتفاع آن 1/90 متر می‌باشد. تمامی طاقنماها و قابهای مستطیلی مزبور، با روكش گچ پوشانده شده‌اند و هیچگونه تزیین خاصی از قبیل؛ كتیبه، مقرنس كاری، كاشیكاری و ... در آن دیده نمی‌شود. چنانچه پیش تر گفته شد، ضلع غربی بنا در واقع خود به عنوان دیوار بیرونی بنا نیز محسوب می‌شود و فاقد هر گونه تزیین خاصی می‌باشد. ضلع جنوبی بنا نیز اخیراً مورد مرمت و بازسازی كامل قرار گرفته و هیچگونه تزیین خاصی در نمای آن مشاهده نمی‌شود. بدنه بنا در داخل از چند بخش مختلف از قبیل؛ راهرو باریك و كوچكی كه مدخل بنا را به اتاق مقبره متصل می‌كند و همچنین اتاق مقبره یا گنبدخانه و راهروی باریك دیگری كه در سمت جنوبی اتاق مقبره قرار گرفته و دو اتاق كوچك نیز در طرفین آن ساخته شده، تشكیل شده است. چنانچه پیش تر گفته شد، مدخل و ورودی اصلی به داخل امامزاده راهرویی كوچك به طول 3/50 متر و عرض 1/80 متر می‌باشد كه در دو سوی آن دو اتاقك هشتی مانند ساخته شده كه محل خادم و كفشدار مقبره می‌باشد. اتاق مقبره یا گنبدخانه به صورت هشت ضلعی می‌باشد كه طول قسمت وسط آن هشت متر است و به همین اندازه نیز عرض دارد. دو طاقنما یا شاه نشین در سمت غرب و شرق اتاق مقبره وجود دارند كه عرض هر یك از آنها 2/70 متر، عمق آ‌نها 1/50 متر و ارتفاع آنها 4 متر می‌باشد. پوشش طاق آنها نیز به شكل قوس ضربی می‌باشد. در دو طرف این طاقنماهای بزرگ كه در انتهای دیواره هر یك از آنها پنجره‌ای جهت نور رسانی به بنا تعبیه شده، دو طاقنما یا ایوانچه با ابعاد كوچكتر ساخته شده كه وجود این طاقنماهای كوچك، طرح داخلی بنا را از چهار ضلعی به هشت ضلعی تبدیل نموده است. ابعاد این طاقنماهای كوچك یكسان می‌باشد. عرض آنها 1/10 متر، عمق آنها 75 سانتی‌متر و ارتفاع هر یك از آنها 2 متر می‌باشد. در وسط اتاق مقبره، ضریح چوبی مشبكی به طول شرقی ـ غربی 2/50 متر، عرض شمالی ـ جنوبی 1/50 متر و ارتفاع 1/85 متر وجود دارد كه درون آن سنگ قبر بدون نبشته‌ای قرار دارد. در سمت جنوبی ضریح چوبی امامزاده و به فاصله 1/50 متری از آن سنگ قبری از جنس مرمر سفید به طول شرقی ـ غربی 1/50 متر، عرض شمالی ـ جنوبی 50 سانتی‌متر و ارتفاع 20 سانتی‌متر از سطح كف مقبره وجود دارد كه دارای نوشته‌هایی به خط ثلث برجسته مشتمل بر آیة الكرسی و صلوات بر چهارده معصوم و جملاتی دیگر از قرآن مجید می‌باشد كه به نام «الشهید السعید مفخر النجار حاجی شاه ملا و مورخ 1032 ه‍.ق» می‌باشد. 12 سنگ قبر دیگری از سنگ مرمر با ابعاد كوچكتر در پایین پای سنگ قبر مذكور دیده می‌شود كه آن هم به نام «شاه ملا بن سلطان علی،‌ متوفی در تاریخ ربیع الثانی 1032 ه‍.ق» می‌باشد. با توجه به مفاد نوشته‌ها و كتیبه‌های هر دو سنگ قبر می‌توان گفت كه هر دو سنگ قبر متعلق به شخص واحدی می‌باشند. در قسمت جنوب اتاق مقبره، راهرو باریك دیگری وجود دارد كه در طرفین آن نیز اتاق‌های كوچكی بدون تزیین خاص مشاهده می‌شوند كه با روكش گچ تمام سطوح دیوارهای آن سفیدكاری شده است. هم اكنون این دو اتاق محل زندگانی خادمین امامزاده می‌باشد. نمای داخل حرم تا چند سال پیش، تماماً از آجر ساده بدون هیچ گونه تزیین كاشی یا گچبری و كتیبه بوده كه در سالهای اخیر توسط اداره اوقاف همدان تمام قسمتهای داخل حرم با آیینه كاری تزیین شده است. گنبد بنا نیز كه بر فراز اتاق مقبره قرار گرفته از نوع گنبدهای یك پوش می‌باشد و تمامی قسمتهای زیرین آن با آیینه كاری تزیین شده است. فاصله قسمت زیرین گنبد از سطح اصلی مقبره تقریباً 5 متر می‌باشد. بنای بقعه امامزاده در داخل صحن وسیع مستطیلی قرار گرفته است. بنا خود نیز با نقشه مستطیلی و از قسمتهای مختلف از قبیل اتاق مقبره با گنبد خانه كه در مركز بنا واقع شده و دو راهرو با ابعاد كوچك كه در شمال و جنوب اتاق مقبره قرار گرفته‌اند و یكسری اتاقهای كوچك در طرفین آنها، تشكیل یافته است. ورودی اصلی بنا نیز در داخل یكی از طاقنماهای ضلع شمالی بنا قرار دارد كه فاقد هر گونه تزیین خاصی می‌باشد. ضریح چوبی ساده و مشبكی در اتاق مقبره و بر فراز سنگ قبر اصلی بنا قرار گرفته كه فاقد هر گونه تزیین یا كتیبه‌ای می‌باشد و به احتمال فراوان تازه ساز می‌باشد. با توجه به تاریخ 1032هجری بر روی دو سنگ قبر دیگر كه در داخل مزار قرار دارند كه به احتمال فراوان هر دو متعلق به یك نفر یعنی (شاه ملا فرزند سلطان علی مذكور) می‌باشند، تاریخ ساخت مقبره به عهد صفوی و به احتمال فراوان آخرین سالهای حكومت شاه طهماسب مربوط می‌شود. بنا در داخل و بیرون، طاقنماهای عمیق و نسبتاً عمیقی دارد كه هم به عنوان تزیین و هم به خاطر عدم وجود یكنواختی در سطوح دیوارهای بنا، ساخته شده‌اند. دیوارهای نسبتاً ضخیم بنای امامزاده، با ایجاد این طاقنماها در داخل و بیرون آن به دیوارهای نازكی تبدیل شده‌اند كه عرض كامل دیوارها فقط در نقاطی كه سنگینی گنبد بر روی آن وجود دارد، مشاهده می‌شود. از ویژگی‌های تزیینی بنا، تاكید بر عنصر معماری به عنوان عنصر تزیینی است. بدین ترتیب، با بكارگیری طاقنماهای متعدد در داخل و بیرون بنا به عنوان عامل و عنصر تزیین، به گونه‌ای استادانه، نقش اصلی تزیین با ترتیبی هماهنگ و با سادگی كامل بر سطوح مختلف بنا، به انجام رسیده است. استان همدان ـ شهرستان همدان ـ بخش مرکزی ـ شهر همدان


يادداشت ها (0 مورد)
براي ثبت نظر و مشاركت در گفتگو ،در سايت ثبت نام نمائيد.
 
امامزاده سید محمد (ع)
امامزاده سید محمد (ع)
مدت ويدئو : 03:17
بازدید : 1145
امامزاده عبدالحق زیراب
امامزاده عبدالحق زیراب
مدت ويدئو : 03:19
بازدید : 3411
مسجد مزینان
مسجد مزینان
مدت ويدئو : 04:58
بازدید : 590
بقعه جارسوز
بقعه جارسوز
مدت ويدئو : 4:29
بازدید : 314
همه ...
بقعه امامزاده ابراهیم
بقعه امامزاده ابراهیم
مدت پادکست : 4:30
بازدید : 3054
مسجد کبود تبریز
مسجد کبود تبریز
مدت پادکست : 3:16
بازدید : 361
مسجد جامع سرخه
مسجد جامع سرخه
مدت پادکست : 0:33
بازدید : 786
مسجد حمامیان
مسجد حمامیان
مدت پادکست : 4:38
بازدید : 1338
مسجد آقاعلی اکبر
مسجد آقاعلی اکبر
مدت پادکست : 4:21
بازدید : 1248
همه ...
امامزاده سید جعفر محمد (ع) ـ یزد
امامزاده سید جعفر محمد (ع) ـ یزد
تعداد تصوير : 20
بازدید : 851
مسجد جامع سبزوار
مسجد جامع سبزوار
تعداد تصوير : 4
بازدید : 2731
حرم شهدای گمنام استان البرز
حرم شهدای گمنام استان البرز
تعداد تصوير : 16
بازدید : 1652
بقعه امام زاده تاج الدین غریب
بقعه امام زاده تاج الدین غریب
تعداد تصوير : 16
بازدید : 720
مسجد میرزا مقیم
مسجد میرزا مقیم
تعداد تصوير : 12
بازدید : 1407
همه ...