کلاه بختیاری

کلاه بختیاری

16 اسفند 1393

در ابتدا، خوانین کلاه سفید رنگ خسروی به سر می‌گذاشتند و کلاه دیگران مشکی بود، اما بعد از این‌که رضا شاه آنان را تخت قاپو کرد، آنان را نیز از پوشیدن لباس بختیاری نیز منع کرد، به همین دلیل به مرور زمان کلاه سفید جای خود را به کلاه سیاه مردم عادی داد. امروزه، دیگر کودکان کلاه سفید خسروی به سر می‌گذارند. کلاه خسروی همانطور که از نامش پیداست، طرحش از کلاه خسروان، پادشاهان ساسانی است که این خود نشان دهنده، قدمت تاریخی فرهنگ منطقه می‌باشد. اسناد و مدارک مربوط به قبل از جنگ جهانی اول، کلاه‌های استوانه‌ای خیلی بلندی با انتهای صاف را نشان می‌دهد که به طور مستقیم روی سر گذاشته می‌شود تا روی گوش‌ها پایین می‌آید. تا حدود سال 1880م کلاه خوانین غالبا سفید و کلاه دیگران سیاه بوده است. در اوایل قرن بیستم فقط کلاه سیاه وجود داشته است. امروزه تنها دو نوع کلاه رایج است، یکی کلاه مشکی که شکل استوانه‌ای دارد و بیشتر بزرگان ایل و کسانی که از طبقه رعیت و برزگر نیستند از آن استفاده می‌کنند، که طول ارتفاع آن 12 سانتی‌متر و گاهی بیشتر است. کلاه مذکور را (کلاه خسروی) kolah – xosravi می‌نامند. بختیاری یکی از ایل‌های بزرگ کشور و شاخه ای از لران هستند، که در تاریخ عشایر ایران به "لر بزرگ" مشهورند و قلمرو آنان منطقه بختیاری می‌باشد. کلاه بختیاری از نمد تهیه می‌شود. لبه یا بلندی آن از کلاه لرها کوتاه‌تر است و اغلب به رنگ سیاه و گاه رنگ‌های سفید، شتری و قهوه‌ای تهیه می‌شود.مردان بختیاری روی سر کلاهی از نمد می‌گذارند که (کُلَه) نامیده می‌شود. اسناد و مدارک مربوط به قبل از جنگ جهانی اول، کلاه‌‌های استوانه‌ای خیلی بلند با انتهای صاف را نشان می‌دهد، که به طور مستقیم روی سر گذاشته می‌شود تا روی گوش‌ها پایین می‌آید.تا حدود سال 1880م کلاه خوانین، غالبا سفید و کلاه دیگران سیاه بوده است. در اوایل قرن بیستم فقط کلاه سیاه وجود داشته است. می باشد. به علت دارا بودن این خصوصیت و نیز رنگ زرد چرک تاب آن بیشتر مورد استفاده چوپانان و برزگران قرار گرفته است و چون چوپان‌ها هنگامی که گله را برای چرا به کوه می‌بردند، مجبور بودند شب را نیز در کنار گله باشند این کلاه را از سر بر نمی‌داشتند، به شب کلاه معروف شده است. در مناطق ناهموار، که کشت به صورت دیم انجام می‌گیرد و در هنگام برداشت محصول استفاده از کنک برای حمل محصول به خرمن ضروری است. برای جلوگیری از وارد شدن فشار به جمجمه، استفاده کننده از شو کُله جنبه همگانی پیدا می‌کند. کلاه در میان مردان بختیاری علاوه بر حفاظت از سر، جنبه‌های استفاده دیگری نیز دارد. از جمله با پرتاب کردن آن به طرف گوسفند متمرد می‌تواند؛ بی آنکه خود را به زحمت اندازد گوسفند را به طرف گله باز گرداند. علاوه بر این نوعی کیل نیز محسوب می‌شود و گاهی برای مشخص کردن میزان با به عنوان مثال می‌گویند: (دو کله یا بیست کُلَه گندم) بیشتر مردان بختیاری که دایما در سفر و از این سوی به آن سوی رفتن هستند. در ته کلاه خود یک سوزن و مقداری نخ که به آن متصل است فرو می‌کنند. در این باره ضرب المثلی نیز دارند که می‌گوید، " مرد باید همیشه دوزنده، سوزنده و برنده به همراه داشته باشد" و خود را موظف می‌دانند که همواره علاوه بر نخ و سوزن یک چاقو و کبریت به همراه داشته باشند. در حال حاضر کلاه و حتی لباس مردان بختیاری، دیگر نشان دهنده سلسله مراتب اجتماعی نمی‌باشد و هر کسی بنا به استطاعت مالی‌اش می‌تواند از هر کلاه یا لباسی استفاده کند. لیکن آنچه مسلم است و در ادبیات بختیاری نیز به وضوح مشاهده می‌شود، در گذشته کلاه مهم‌ترین نشانه پایگاه اجتماعی مرد محسوب می‌شد.مواد لازم برای تهیه کلاه عبارتست از: ترکیب کرک، صابون و مالش دادن آن توسط نمد مال که منجر به ساخت و پرداخت کلاه نمدی به شکل استوانه‌ای کوچک و یا نیم دایره به ضخامت 4 الی 6 میلی‌متر می‌گردد. کلاه مالی، یکی از هنرهای سنتی استان چهار محال بختیاری است که همچون نمد مالی اختصاص به شهر کرد و بروجن (از شهرستانهای استان چهار محال و بختیاری) داشته و به صورت فامیلی تداوم یافته است. کلاه مالان امروز به ساخت و پرداخت دو نوع کلاه محلی می‌پردازند : 1- کلاه سیاه رنگ (خسروی) 2- کلاه معمولی (کلاه زرد) کلاه سیاه(خسروی): کلاهی است سیاه رنگ و استوانه‌ای، شکل به ارتفاع 10 الی 12 سانتی‌متر و ضخامت 4 الی 6 میلی‌متر و بهترین نوع آن کلاهی استکه از کَز(کرک بز) ساخته شده باشد.کلاه زرد(شب کلاه): که از رنگ‌های قهوه ای، نخودی و سفید تهیه می‌شود و گاهی کلاه‌های کوچک بچه‌گانه که به وسیله رنگ‌های گوناگون منقش شده است نیز توسط کلاه مال تهیه می‌گردد. برای ساخت کلاه نمدی از کُرک بز استفاده می‌شود. امروز به دلیل کوچک بودن کرک بز، پشم هم استفاده می‌شود. به‌دین ترتیب که، بعد از حلاجی کردن کُرک، به اندازه نیاز مقداری از آن را با آب و صابون مخلوط کرده و در درون ساجی (نوعی ظرف مخصوص کلاه مالی saj) که برروی اجاقی روشن قرار دارد ریخته و کاملا مالش می‌دهند. کلاه‌مال همانطور که بر روی زیراندازی کنار اجاق نشسته، مشغول مالش با دو دست و آماده سازی کلاه می‌شود. این کار تا زمانی که نمد دارای شکلی مُدور و مستحکم و چسب‌لازم گردد، ادامه می‌یابد. پس از اتمام کار مالش، ساخت کلاه مزبور را جهت از بین بردن آب و صابون موجود در کلاه، آن را شسته و آنگاه با شاخه، موها و کرک‌های اضافی کلاه را می‌گیرند. در صورت تهیه و ساخت کلاه معمولی (شب کلاه) نمد را که اکنون شکل نیم دایره به خود گرفته است، در عرض قطر مرتبا در جهات مختلف آن تا زده و مالش می‌دهند. مدتی بعد کلاه آماده مرحله رنگ‌رزی شده که معمولا رنگ این نوع کلاه‌ها نخودی است. برای تهیه کلاه خسروی بعد از شستشو، آن‌ها را قالب می‌گیرند که در اصطلاح محلی این کلاه‌های قالب گرفته را «انگاره»Engareh می‌نامند. انگاره‌ها را بعد از اینکه کاملا خشک شدند، برای اینکه آن‌ها را به رنگ مشکی در بیاورند کمی زاج سیاه در آب ریخته و کلاه را در آن می‌جوشانند و رنگ مورد نظر را به دست می‌آورند. عمل رنگرزی فقط در مورد کلاه خسروی و دیگر کلاه‌های رنگی انجام می‌گیرد. شب کلاه، نیازی به رنگرزی ندارد و در اصطلاح رنگش «سرخود» می‌باشد.بعد از طی مرحله رنگرزی و شستشوی کلاه، جهت خارج ساختن آب سیاه آن، کلاه را بر روی ساج کمی مالش داده و مجددا قالب می‌گیرند. کلاه‌مال به وسیله سنگ مهره، روی کلاه را صیقل می‌دهد تا ناصافی‌های آن گرفته شود. بعد از طی این مرحله کلاه آماده استفاده و عرضه به بازار است. لازم به ذکر است که کلاه‌مالان اکثرا جنس خود را مستقیما به دست خریدار می‌دهند و این کار بی واسطه صورت می‌گیرد. کلاه خسروی به دلیل مشکل‌تر بودن تهیه آن و همچنین استفاده از کرک مرغوب در ساختنش از کلاه زرد(شب کلاه) قیمت بیشتری دارد و گاه تا دو یا سه برابر قیمت کلاه خسروی بیشتر است.


يادداشت ها (0 مورد)
براي ثبت نظر و مشاركت در گفتگو ،در سايت ثبت نام نمائيد.
 
پوشاک سنتی
پوشاک سنتی
مدت ويدئو : 02:14
بازدید : 6408
آموزش بستن شال
آموزش بستن شال
مدت ويدئو : 03:36
بازدید : 6938
چادر سفید زنان ورزنه
چادر سفید زنان ورزنه
مدت ويدئو : 01:02
بازدید : 2990
لباسهای محلی/ دیلم
لباسهای محلی/ دیلم
مدت ويدئو : 05:49
بازدید : 1756
لباس کردی
لباس کردی
مدت ويدئو : 05:23
بازدید : 1866
همه ...
آیین سقایی نیاسر کاشان
آیین سقایی نیاسر کاشان
مدت پادکست : 1:27
بازدید : 982
نیمتنه (جلزقه)
نیمتنه (جلزقه)
مدت پادکست : 1:08
بازدید : 1322
شی لا
شی لا
مدت پادکست : 4:26
بازدید : 1556
شلوار ودویی
شلوار ودویی
مدت پادکست : 3:00
بازدید : 2860
شلوار دبیت
شلوار دبیت
مدت پادکست : 0:52
بازدید : 2840
همه ...
پوشش زنان جاسکی
پوشش زنان جاسکی
تعداد تصوير : 8
بازدید : 3670
پوشاک لرستان
پوشاک لرستان
تعداد تصوير : 1
بازدید : 1316
شال آرمرده
شال آرمرده
تعداد تصوير : 16
بازدید : 3513
لباس محلی زنان ایران
لباس محلی زنان ایران
تعداد تصوير : 12
بازدید : 9000
لباس محلی لرستان
لباس محلی لرستان
تعداد تصوير : 12
بازدید : 7790
همه ...