بیننده گرامی، شما هم می توانید عکس ها و آثار صوتی و تصویری مورد علاقه خود را در نگاه به اشتراک بگذارید. لطفا از اینجا
(http://negahmedia.ir/member)
شروع کنید

خانه | شهر ها | روستاها | اماکن زیارتی | اماکن تاریخی | جاذبه های طبیعی | موزه ها | فرهنگ محلی | صنایع دستی | مشاهیر استان



استان اصفهان / اماکن تاریخی / عصار خانه شاهی

بازدید : 1091
22 دي 1393
100 / 3.6
 

کارخانه های روغن کشی سنتی را عصاری یا عصارخانه می گویند و بازار اصفهان دارای بزرگ ترین و مهمترین عصارخانه های ایوان است. عصاری های اصفهان از نظر معماری و فنون اندیشمندانه که در آن به کار رفته، بسیار ارزشمند هستند. یکی از این عصارخانه، عصارخانه ی شاهی است که مربوط به عصر صفوی، قرن 11 هجری قمری و در زمان شاه عباس اول بوده است. و احتمالا هم زمان با " مدرسه ی ملا عبدالله " ساخته شده است. این عصارخانه در جوار بازار تفنگ سازها قرار دارد و زیر نظر شهرداری اصفهان بازسازی شده است. لوازم تولیدی این عصارخانه خوشبختانه تا حد زیادی سالم و دست نخورده باقی مانده است. و دکان های مجاور آن به فروش روغن تولیدی همین عصارخانه مبادرت می کردند. دانه های روغنی که در این عصارخانه به کار می رفته و مورد روغن کشی قرار می گرفته معمولا کنجد، پنبه دانه، خشخاش، آفتاب گردان و ... بوده است عصارخانه شاهی و عصارخانه‌های دیگر، بناهای کم اهمیتی نبوده و نیستند. در واقع، همان گونه که امروز قلب صنعت ایران در دست‌های اصفهان می‌تپد، در زمان‌های گذشته نیز از لحاظ صنعتی، مقام نخست را دارا بوده است. اگرچه در کاشان و برخی دیگر از شهرهای کویری نیز می‌توان عصارخانه‌هایی یافت، اما بدون شک، معروف‌ترین عصارخانه‌ها متعلق به اصفهان است. چهار عصارخانه کوچه جهودها، شیخ بهایی، شاهی و پاسنگ در اصفهان باقی است. عصارخانه (حصارخانه) در شهرهای قدیم ایران، به آسیاب‌های مخصوصی اطلاق می‌شد که از آن‌ها برای خرد کردن مواردی چون سنگ و زردچوبه و فلفل و امثال آن استفاده می‌شد. عصارخانه عبارت از محوطه‌ای بود که در وسط آن، دو قطعه سنگ گرد بر روی هم قرار داشت و این دو قطعه سنگ، از یک طرف با اهرمی به یک رأس چهارپا، مثل الاغ یا شتر یا قاطر یا اسب متصل بود. با حرکت کردن حیوان، که به صورت دورانی صورت می‌گرفت، سنگ رویی آسیاب به حرکت درمی‌آمد و با گردش این سنگ، آنچه از موادی که به وسط سنگ مزبور ریخته می‌شد، نرم می‌گردید. شگفت انگیزی نحوه عملکرد عصارخانه‌ها و همچنین منحصر به فرد بودن آن، سبب شده عصارخانه به عنوان یکی از جاذبه‌های بکر گردشگری کشور به شمار آید؛ با این وجود، آنچنان که شایسته این مکان‌های شگفت انگیز است، تا کنون تلاشی برای معرفی آن‌ها در سطح جامعه صورت نگرفته استعصارخانه (حصارخانه) در شهرهای قدیم ایران، به آسیاب‌های مخصوصی اطلاق می‌شد که از آن‌ها برای خرد کردن مواردی چون سنگ و زردچوبه و فلفل و امثال آن استفاده می‌شد. در گذشته به کسی که از دانه‌های روغنی نظیر: خشخاش، کیکج (منداب)، بیدانجیر (کرچک)، برزک، کافشه و ... روغن می‌گرفته است، عصار و به این شغل، عصاری می‌گفتند. در قدیم، عصاری یکی از مشاغل مهم بشمار می‌رفته است. به عقیده باستان‌شناسان و بر حسب قراین و شواهد به دست آمده، تولید روغن از دانه‌های گیاهی در ایران از حدود 7 هزار سال پیش وجود داشته و به صورت ابتدایی و با ابزارهای ساده تهیه می‌شده است. استفاده از روغن تولید شده از عصارخانه‌ها در مساجد، مکتب خانه‌ها و منازل باعث شده بود که این بناها نزد مردم، محترم و مقدس باشند. درباره تقدس عصارخانه نزد مردم، گفته شده که چون تیرهای چوبی عصارخانه معمولاً 10 تا 12 متر طول داشتند و جابجایی و حرکت دادن آن‌ها در کوچه‌های تنگ و پرپیچ شهر دشوار بوده است، هر جا که حرکت تیر چوبی با دیوار یا مانعی برخورد می‌کرده است، آن جا را تخریب می‌کردند. این خسارت‌ها نه تنها اعتراضی از جانب مالکان ساختمان‌ها و عمارت‌ها به همراه نداشت، بلکه صاحب‌خانه، این تخریب را مبارک قلمداد می‌کرد و به خاطر آن، سور (مهمانی) می‌داد. «عصارخانه شاهی» اصفهان با مساحت تقریبی 500 مترمربع و زیربنای 850 متر مربع، یکی از آثار مهم تاریخی و گردشگری اصفهان است که در بازار بزرگ اصفهان، در ابتدای بازار مخلص (بازار مرکزی طلا) قرار دارد. از سال 1340 تا سال 1349 برای حرکت دادن تیر بزرگ و چرخش سنگ آسیاب، از موتور برق استفاده شده و بعد از آن زمان، به دلیل صنعتی شدن این حرفه و وجود تجهیزات مکانیزه، ادامه کار مقرون به صرفه نبوده و عصارخانه به مدت 30 سال تعطیل شده است؛ تا اینکه در سال 1379 سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان، عصارخانه را از مالک اعیانی آن خریداری و از سال 1380 تا 1382 اقدام به مرمت و ساماندهی آن نموده استعصارخانه(حصارخانه) در شهرهای قدیم ایران به آسیاب‌های مخصوصی اطلاق می‌شد که از آنها برای خرد کردن مواردی چون سنگ و زردچوبه و فلفل و امثالهم استفاده می‌شد. عصارخانه عبارت از محوطه‌ای بود که در وسط آن دو قطعه سنگ گرد بر روی هم قرار داشت و این دو قطعه سنگ از یک طرف با اهرمی به یک رأس چهارپا، مثل الاغ یا شتر یا قاطر یا اسب متصل بود. با حرکت کردن حیوان، که به صورت دورانی صورت می‌گرفت، سنگ روئی آسیاب به حرکت درمی آمد و با گردش این سنگ، آنچه از موادی که به وسط سنگ مزبور ریخته می‌شد، نرم می‌گردید. شگفت انگیزی نحوه عملکرد عصار خانه ها و همچنین منحصر به فرد بودن آن سبب شده عصار خانه به عنوان یکی از جاذبه های بکر گردشگری کشور به شمار آید با این وجود آنچنان که شایسته این مکان های شگفت انگیز است تا کنون تلاشی برای معرفی آنها در سطح جامعه صورت نگرفته است. روش روغن‌گیری در عصارخانه های قدیم در قدیم ظروف مملو از خمیر دانه‌های روغنی را یكایك بر روی هم می‌چیدند و با استفاده از تیر كوچكی بنام كارماله كمی- فشار بركوپی‌ها وارد می‌كنند تا اصطلاحاً «زیر كار برای تیر بزرگ» مهیا شود. بعد چند قطعه چوب قطور گرد كه شاگرده نام دارد در قسمت پایین تیر بزرگ قرار می‌ دادند و آنگاه تیر بزرگ را برای فشردن دانه‌ها بتدریج سرازیر می‌كردند. سنگ عصارخانه و تخمیر (له كردن) دانه‌های روغنی در كنار تیر بزرگ(تیلوه) خمره بزرگی را در زمین نصب كرده‌اند كه روغن بدست آمده وارد آن می‌شد. برای آنكه فشار ناشی از تیرهای روغن گیری تحمل شود، دیوار بزرگی كه بوسیله سنگهای بسیار محكم و كلاف‌بندی شده احداث می‌شد. یا كونه تیر نام دارد. ته تیر بزرگ در داخل اسپر مهار می‌شد. یك ساعت پس از روغن كشی اولیه، سنگ بزرگی، كه به وسیلة طناب و دوله و قرقره بالا و پایین می‌رود، برروی تیر بزرگی قرار می‌داند تا فشار بیشتری وارد آید و روغن دانه‌ها كاملاً گرفته شود. بیست و چهار ساعت بعد تیر را به كیفیت نخست بر می‌گردانند و تفاله‌ دانه‌ها و یا به قول اهل فن بذرها را بیرون می‌آوردند. یكی دیگر از دستگاههای عصارخانه ارده‌ مال نام دارد كه دو سنگ زیر و روی آن را برسكویی به ارتفاع یك متر متكی كرده‌اند و سنگ بوسیلة تیری(لكه) كه شتر می‌چرخاندش، می‌گردد و ارده، كه از بهترین خوراكهای زمستانی است، بدست می‌آید. دانه خام ارده كنجد است كه ابتدا پوستش را می‌گیرند و بعد بو می‌دهند و از مغز آن ارده تهیه می‌كنند. در گذشته ارده دیگری بنام تنده، از مغز هلو و تلخه زردآلو، تهیه می‌شد. استفاده از تفاله كیكج: در نواحی خشك و كم آب اطراف اصفهان، نظیر برخوار یا سمیرم ، نجف آباد ، کرون ، پران و جوزان، كیكج كشت می‌شود كه موقع بهره‌برداری از آن اوایل خرداد ماه است. گرفتن روغن كیكج، به علت سختی دانه‌اش، جز در عصارخانه‌ها امكان ندارد. عصارها روغن كیكج را منداب نامند. روغنی است كه پیوسته مورد استفاده قرار می‌گیرد و در خوش سوزی شهرتی بنام دارد. به علاوه، روغن منداب داروی مؤثری است برای درمان بیماریها و یا تقویت جسمی شتر. كافشه: یكی از دانه‌های روغنی مفید است كه در حوالی اسفند ماه كشت می‌شود و در بهار بدست می‌آید. این گیاه را در تمام استان اصفهان می‌كارند. روغن كافشه در گذشته بهترین روغن برای تهیه انواع شیرینی، بویژه زولبیا و بامیه و سوهان بود و مصرف خوراكی فراوان داشت. دانه این گیاه هنوز هم به عنوان خوراك كبوتر مورد استفاده قرار می‌گیرد. خشخاش: پیش از منبع كشت خشخاش، روغن خشخاش مورد استفاده بود. كشت این گیاه در مهرماه انجام می‌گرفت و محصولش در اوایل خرداد ماه بدست می‌آمد. دانه مفید خشخاش را در عصارخانه‌ها بو می‌دادند و پس از سایش و تخمیر، روغن مخصوصی بدست می‌آورند كه به مصرف روشنایی و تهیه صابون می‌رسد. بید انجیر(كرچك): این گیاه پاییزه است و در تمام بخشهای اصفهان و یزد بدست می‌آید و روغن آن هم اكنون نیز در بعضی كارخانه‌های روغن‌كشی، تهیه می‌شود. در گذشته روغن كرچك را همراه با روغن سایر گیاهان، نظیر خشخاش و كیكج، می‌گرفتند، كه مصرف خوراكی و درمانی نیز داشت. بزرك: این گیاه كه در چهارمحال بدست می‌آید، در گذشته بهترین ماده برای روشنایی بود. در حال حاضر روغن بزرك بیشتر در نقاشی و رنگ آمیزی در و پنجره‌ها به كار می‌رود و به مصرف غذایی دامها و كودهای گیاهی نیز می‌رسید. كنجد: گیاهی است شبیه بزرك كه در حوالی یزد و اردكان و برخی شهرهای خراسان نظیر سمنان، به عمل می‌آید. بگونه‌ای كه وصفش گذشت،‌ ارده معروفترین ماده‌ای است كه از كنجد می‌گیرند و ارده مالی عملی است كه این روزها نیز رواج داردکه پیشتر در عصار خانه ها انجام می شد. عصارخانه‌های اصفهان اگرچه در کاشان و برخی دیگر از شهر های کویری نیز می توان عصار خانه هایی یافت اما بدون شک معروفترین عصار خانه ها متعلق به اصفهان است. چهار عصار خانه كوچه جهودها، شیخ بهایی، شاهی و پاسنگ در اصفهان باقی است. در این میان عصارخانه شیخ بهایی جالب است. این عصارخانه یكی از قدیمی‌ترین كارخانه‌های روغن‌گیری اصفهان به شمار می‌رود و قبل از آنكه به صورت فعلی درآید به طریق چوغن‌گری اداره می‌شد. نمونه سنگهای دستگاه قدیمی این كارخانه در انباری نگهداری می‌شود. خارج از شهر تاریخی اصفهان نیز عصارخانه‌های فراوانی وجود داشت كه پاره‌ای از آنها پابرجاست. از جمله می‌توان عصارخانه بزرگ بن اصفهان سده(همایون شهر) را كه مجاور چارسوی بازار است، نام برد. سنگ این عصارخانه را از بازار عریان آورده‌اند. در اطراف شهررضا نیز عصارخانه‌های زیادی وجود داشته است و از قرار معلوم در خود شهر چهار عصارخانه باقی است كه معروفترین آنها حاجی حسین نام دارد. به علاوه، در گلپایگان عصارخانه‌های كهن یافت می‌شود و در اردستان و زواره ویرانه‌های چند عصارخانه وجود دارد. عصار خانه شاهی کجاست؟ در میدان امام اصفهان اثری گمنام داریم که در شکوه و عظمت آثاری مانند مسجد امام ، مسجد شیخ لطف الله و عالی قاپو محو شده است . بنایی که اگرچه خود تاریک و بی فروغ است روزگاری مایه روشنایی چراغ های خانه های ایرانیان و حتی محافل شاهانه بوده است . بنایی کهنسال و پر رمز و راز ، سرشار از گلایه از این همه ، بی توجهی . عصار خانه شاهی و عصارخانه های دیگر ، بناهای کم اهمیتی نبوده و نیستند. در واقع همان گونه که امروز قلب صنعت ایران در دست های اصفهان می تپد در زمان های گذشته نیز از لحاظ صنعتی مقام نخست را دارا بوده است

کلمات کليدي :
يادداشت ها (0 مورد)
براي ثبت نظر و مشاركت در گفتگو ،در سايت ثبت نام نمائيد.
 
عصار خانه شاهی
عصار خانه شاهی
مدت پادکست : 5:10
بازدید : 659
عمارت سرهنگ آباد
عمارت سرهنگ آباد
مدت ويدئو : 04:23/1
بازدید : 996
عمارت سرهنگ آباد
عمارت سرهنگ آباد
مدت پادکست : 4:35
بازدید : 774
خانه جعفرقلی خان معظم الملک
خانه جعفرقلی خان معظم الملک
مدت پادکست : 4:55
بازدید : 797
تکیه ابولمعالی کلباسی
تکیه ابولمعالی کلباسی
مدت ويدئو : 05:44/1
بازدید : 668
خانه مشروطه اصفهان
خانه مشروطه اصفهان
مدت ويدئو : 04:47/1
بازدید : 1774
سی و سه پل - پل الله وردی خان
سی و سه پل - پل الله وردی خان
تعداد تصوير : 12
بازدید : 974
قلعه تاریخی یاوری
قلعه تاریخی یاوری
تعداد تصوير : 16
بازدید : 2200
تکیه خوانساری
تکیه خوانساری
مدت ويدئو : 05:45/1
بازدید : 750
خانه جعفرقلی خان معظم الملک
خانه جعفرقلی خان معظم الملک
تعداد تصوير : 16
بازدید : 1980


حمام گنجعلی خان (انگلیسی)
حمام گنجعلی خان (انگلیسی)
مدت ويدئو : 01:05/1
بازدید : 1528
بقعه سید شمس الدین یزد
بقعه سید شمس الدین یزد
تعداد تصوير : 20
بازدید : 2204
قلعه  لیسار
قلعه لیسار
مدت پادکست : 1:28
بازدید : 1872
بنای گنبد چهار سوق ساوه
بنای گنبد چهار سوق ساوه
مدت پادکست : 2:13
بازدید : 389
خانه حاج مصوّرالملکی اصفهان
خانه حاج مصوّرالملکی اصفهان
تعداد تصوير : 20
بازدید : 710