زندگی گالش

زندگی گالش
10

17 شهريور 1399

به دامداران کوه‌نشین گیلک و مازندرانی (تبری) که در دامنه‌های شمالی رشته‌کوه البرز در استان‌های ساحلی دریای کاسپین زندگی می‌کنند گالِش گفته می‌شود. گالش یا گاولش «Galeš»، در بخشی از زبان‌های ایرانی شمال غربی همچون گیلکی و مازندرانی به معنای گاوبان را می‌دهد. بعبارت ساده‌تر گالش یعنی کسی که دامداری می‌کند و گاو و گوسفند پرورش می‌دهد. کلمه گالش از ریشه سانسکریت گئورکش «Gao-rakš» گرفته شده‌است «Gao» بمعنی گاو «Rakš» به معنی پاییدن و نگهبانی کردن است. همچنین در زبان مازندرانی به چوپان گاو، گالش «Galeš» و به چوپان گوسفند کِرد «kerd» گفته می‌شود (البته در مناطق شرقی مازندران به صورت کُرد و در مناطق غربی گلستان به صورت کارد تلفظ می‌شود). در متون کهن طبری از کلمه گالش به معنای چوپان استفاده شده‌است. مختاباد گروهی از مردم مازندران هستند که کارشان با گالش‌ها مرتبط بوده‌است. مختاباد در فرهنگ واژگان تبری به معنای سرپرست گالش‌ها است. مختابادها در حوزه رود تجن دامداران سنتی محسوب می‌شدند. مختابادها زمستان‌ها در قشلاق و در جلگه میان جنگل بسر می‌بردند، در فصل گرم و اواسط بهار جلگه را ترک کرده به ییلاق می‌رفتند. این مردم به کار کشاورزی و کشت و کار برنج مشغول نمی‌شدند و شغلشان معمولاً پرورش گاو جنگلی یا همان گاو بومی مازندران بود. مردم مختاباد شاخه ای از قوم طبری هستند و به زبان مازندرانی سخن می‌گویند. هر گالش طبری بین ۲۰ تا ۵۰ گاو و ۱ یا ۲ سگ دارد. گالش‌های طبری برای تشویق گاوها به راه رفتن از اصوات «ها… ها» و «هَی… هَی» و برای متوقف کردن آنها از «هِرِس» (Heres) استفاده می‌کنند. گالش‌ها پس از اینکه تا نیمه تپه که بالا می‌روند، بساط صبحانه پهن می‌کنند و گاوها را هم رها می‌کنند تا برای خودشان در میان علوفه فراوان، بچرند. گالش‌ها آتشی برپا می‌کنند و کتری سیاه شان را با آب چشمه پر کرده و روی آتش می‌گذارند و سپس به خوردن نان و پنیر و خیار و گوجه و چای مشغول می‌شوند. پس از صبحانه، گالش‌ها گاوها را هم جمع می‌کنند و دوباره راه می‌افتند تا به «کوچ خِنِه» می‌رسند و معمولاً ۵ الی ۶ «کوچ خِنِه» در آنجا وجود دارد. «کوچ خِنِه» جایی در ییلاق است که ساکنانش برای همه ایام سال در آنجا به سر می‌برند. به جز این «کوچ خِنِه»، ۳ الی ۴ «تِلار» (Telar) هم در آنجا می‌توان دید. «تِلار» در مازندران، خانه‌هایی را می‌گویند که در کوه یا جنگل برای گاوها درست می‌کنند. برخی از گالش‌ها از خودشان «مِنزِل» بین راه ندارند و بنابراین یا شب را در وسط جنگل آتش روشن می‌کنند و گاوها را همان‌جا نگه می‌دارند تا صبح؛ یا در مِنزِل و تلار آشنایان می‌مانند. هر تلار معمولاً سه بخش اصلی دارد: پَرِه (Pare) که اتاقی است کوچک و معمولاً به ابعاد ۲ در ۲٫۵ متر که محل استراحت گالش است؛ کَریکِه (Karike) اتاقی است کوچکتر به ابعاد ۱٫۵ در ۲٫۵ که برای نگهداری از شیر و ماست و ظروف بزرگ استفاده می‌شود؛ بخش سوم هم تلار است که نام این سازه از آن گرفته شده‌است و حدوداً ۵ در ۴ است و برای نگهداری از گوساله‌های کوچک استفاده می‌شود. به جز این سه بخش که نام برده شده، تلارها بخشهای دیگری هم دارند. بالای شیروانی تلارها که معمولاً به عنوان انبار برای علوفه و… استفاده می‌شود. همچنین جلوی تلارها که مسقف است و شبیه ایوان، «بارِک» (Barek)، «پیش لِر» (Pish ler) یا «سرپِنا بِن» (Sarpena ben) نامیده می‌شود و گاوها معمولاً شب در آنجا تجمع می‌کنند. لابلای تنه درختان در دیواره‌های تلار، باز است؛ مگر دیوارهای پَرِه که آنرا با «گِلِ گوئی» (Gele guyi) پر می‌کنند که ترکیبی است از خاکستر با پِهِن گاو. پِهِن گاو گرما را بیشتر نگاه می‌دارد. در کنار یکی از دیواره‌های داخلی این اتاق، «تَش کَلِه» (Tash kale) یا محل آتش درست کردن قرار دارد که روی آن چای و غذا درست می‌کنند یا آتش برای گرمای شب شان بر می فروزند. گالشهای طبری هنگامی که آتش را خاموش می‌کنند، می‌گویند «تش بَمِردِه» که یعنی آتش مُرد. از قدیم گالش‌ها، پلا و شیرگرم را در لاوک چوبی می‌ریختند و هر کس از جیب خودش قاشق خوش‌تراشی از چوب شمشاد یا گلابی بیرون می‌آورد و دست جمعی شیرپلا (شیربرنج) می‌خوردند. هنوز هم بسیاری از گالش‌ها از همین شیوه استفاده می‌کنند.


يادداشت ها (0 مورد)
براي ثبت نظر و مشاركت در گفتگو ،در سايت ثبت نام نمائيد.
 
حاجی فیروز  در همدان
حاجی فیروز در همدان
مدت ويدئو : 04:28
بازدید : 5005
آیین کاشت نهال نخل
آیین کاشت نهال نخل
مدت ويدئو : 02:34
بازدید : 488
طناب کشی
طناب کشی
مدت ويدئو : 3:19
بازدید : 145
فرهنگ تکریم سادات در کردستان
فرهنگ تکریم سادات در کردستان
مدت ويدئو : 5:21
بازدید : 408
پشنگه
پشنگه
مدت ويدئو : 02:52
بازدید : 637
همه ...
روضه خوانی
روضه خوانی
مدت پادکست : 2:10
بازدید : 1337
زورخانه و ورزش باستانی در شوشتر
زورخانه و ورزش باستانی در شوشتر
مدت پادکست : 5:19
بازدید : 431
مراسم کوزه شکنی در خراسان
مراسم کوزه شکنی در خراسان
مدت پادکست : 2:14
بازدید : 734
غذا در فرهنگ مردم اندیمشک
غذا در فرهنگ مردم اندیمشک
مدت پادکست : 4:44
بازدید : 983
چولی قزک
چولی قزک
مدت پادکست : 1:45
بازدید : 2048
همه ...
شستشوی گنبد شاه چراغ
شستشوی گنبد شاه چراغ
تعداد تصوير : 6
بازدید : 1972
آیین سنتی کنس دشو
آیین سنتی کنس دشو
تعداد تصوير : 20
بازدید : 845
مناصب و مشاغل در دوره قاجار
مناصب و مشاغل در دوره قاجار
تعداد تصوير : 12
بازدید : 1593
پیاده روی اربعین
پیاده روی اربعین
تعداد تصوير :
بازدید : 2363
شکرگزاری انبه
شکرگزاری انبه
تعداد تصوير : 16
بازدید : 266
همه ...